Мұрагерлік құқықтың түсінігі және мұрагерлік құқықтық қатынас

Қазақстанда 1990 жылдардың басындағы экономикалық, саяси және әлеуметтік жағдайлардың күрт өзгеруі құқықтық реттеуге де айқын ықпал етті. Соңғы жылдардағы үдерістер мұрагерлік қатынастарды құқықтық реттеудің қажеттілігі әлдеқашан пісіп-жетілгенін көрсетті.

Құқықтық мемлекет және ашық демократиялық қоғам жағдайында азаматтық-құқықтық қатынастарға қатысушылардың шеңбері едәуір кеңейді, жеке құқықтық институттар көбейді, ал азаматтың жеке меншігіндегі мүліктің саны мен құнына қойылатын шектеулер жоқ (ҚР Азаматтық кодексінің 191-бабының 1 және 2-тармақтары). Мұндай динамика күнделікті өмір тәжірибесі мен заңда бекітілген ережелер арасында қайшылықтардың туындауына алып келуі мүмкін.

Кез келген қайта құру, ең алдымен, идеологиялық, әлеуметтік және психологиялық қағидаларда көрініс табады және көптеген сұрақтарды алға тартады: қоғам дамуының бағыты қандай, қайта құру қандай мақсатта жүргізілуде? Бұл сауалдарға жауап беру кезінде әлеуметтік-экономикалық, саяси және құқықтық қатынастармен қатар әдет-ғұрып, діни негіздер мен дәстүрлер ықпалымен қалыптасқан қоғам дамуының ерекшеліктерін елемеуге болмайды.

Мемлекет экономиканы реформалау барысында монополиядан бас тартып, жеке меншікке көшу бағытын ұстанды. Бұл Қазақстандағы экономикалық реформалардың маңызды векторына айналып, мұрагерлік құқық институтының мазмұнына да әсер етті. Құқық нормаларының ескіруі құқық қолдану тәжірибесінде коллизиялардың пайда болуына, азаматтардың мүдделерін толық көлемде іске асыруға және оларды қамтамасыз етуге кедергі келтіруі мүмкін екені белгілі.

Ұзақ уақыт қолданылған Қазақ КСР-нің Азаматтық кодексі тоталитарлық үлгідегі шаруашылық басқарудан нарықтық үлгіге көшу жағдайында жаңа уақыт талабына толық жауап бермейтін деңгейге жетті. Осыған байланысты Конституцияға және өзге де құқық салаларына, соның ішінде мұрагерлік құқықты реттейтін заңнамаға, жаңа ережелер енгізілді.

Мұрагерлік мүліктік қатынастарды құқықтық реттеу конституциялық және азаматтық-құқықтық нормалар арқылы қамтамасыз етіледі: азаматтың мұра қалдыру мүмкіндігі, қайтыс болған жағдайда өзіне тиесілі мүлікті өз еркімен өсиет арқылы билік етуі немесе заң бойынша мұрагерліктің жүзеге асуы, сондай-ақ осы мәселелер бойынша өзге тұлғалардың мүлікке заңсыз қол сұғуынан қорғау тетіктері бекітіледі.

Өсиет бойынша және заң бойынша мұрагерлікке қатысты құқықтық нормалар заң шығарушыдан ерекше дәлдікті, тұжырымдардың анықтығы мен айқындығын талап етеді. Бұл мұрагерлік қатынастардың басқа құқықтар мен мүдделерді де тікелей қозғайтын ерекшелігіне байланысты. Мұрагерлік институты едәуір консервативті: оған түбегейлі өзгерістер енгізу күрделі, ал салдарын кейін қайта қалпына келтіру қиынға соғуы мүмкін.

Соған қарамастан, уақыт өз түзетулерін енгізеді. Өмірдің өзгеруімен бірге адамдардың қажеттіліктері мен күтулері де өзгереді. Сондықтан қоғамдағы өзгерістерден тыс мұрагерлік құқық институты өзгеріссіз қала алмайды: ол өзге құқық салалары сияқты жаңа уақыт пен жаңа саясаттың талаптарына жауап беруі тиіс.

Бұл мәселелер теориялық деңгейде жан-жақты өңделмесе, мұрагерлік қатынастарды реттейтін азаматтық заңнаманы жетілдіру процесі күрделене түседі. Мұрагерлікке қатысты теориялық мәселелер, заңнамалық жаңартулар және құқық қолдану тәжірибесі ғылыми-теориялық зерттеуді қажет етеді. Сонымен қатар мұрагерлік құқық институтын жетілдіруге қатысты, соның ішінде меншік құқығын иелену және басқа да ілеспе мәселелер бойынша талдау жасап, бағалау маңызды.

Мұрагерлік қатынастарды реттейтін негіздердің жүйесін дамыту мәселелерінің мәнін түсіну, сондай-ақ нотариаттық және сот тәжірибесінде азаматтардың мұрагерлік құқығын жүзеге асыру кезінде туындайтын проблемалардың оңтайлы шешімдерін табу қажет.

Тақырыптың маңыздылығына сәйкес, курстық жұмыстың мақсаты — мұрагерлік құқық институтының даму үрдістерін анықтау: қазіргі кезеңдегі құқықтық реттеуді кеңестік дәуірдегі мұрагерлік туралы заңнамамен салыстыру және мұрагерлік құқықтың өзекті мәселелерін жан-жақты талдау.

Міндеттері

• Мұрагерлік құқық тарихын зерттеу негізінде өсиет бойынша және заң бойынша мұрагерліктің қалыптасуы мен даму ерекшеліктерін талдап, өзекті мәселелерін анықтау.
• Кез келген қайтыс болған адам мұра қалдырушы бола бермейтінін ескере отырып, азаматтың тірі кезінде өзіне тиесілі болған мүліктің мұрагерлеріне ауысу тетіктерін қарастыру.
• Мұрагерлік құқықтық қатынастың құрылымын саралау.
• Өсиет қалдырушының өсиет жасауына байланысты туындайтын мәселелерге талдау жүргізу.
• Мүліктің жеке түрлерін мұраға қалдыру ерекшеліктерін талдау.
• ҚР-ның мұрагерлік құқық туралы қолданыстағы заңнамасы бойынша сот тәжірибесіндегі істерді саралау және зерделеу.

Курстық жұмыс кіріспеден, төрт тараудан және қорытындыдан тұрады. Жұмыстың жалпы көлемі — 24 бет.