Қиын балаларды тәрбиелеудегі ұстанымдар
Бұл жазбада қиын балалармен жұмыс жүргізудің өзекті бағыттары жүйеленіп, отбасы тәрбиесінің рөлі, мектептегі тәрбиелік ұстанымдар, тәуекел факторлары және халықтық педагогиканың мүмкіндіктері қарастырылады.
Автор: Бекибаева Сәнгүл Ғосманқызы, қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі, №35 жалпы орта білім беру мектебі.
1) Тәрбие отбасынан басталады
Қиын баламен жұмыстың өзегі — отбасындағы ахуал. Өнегелі ортада өнегелі ұрпақ қалыптасатыны анық, ал қиындықты шешудің негізгі жолы — отбасындағы ізгілікті қарым-қатынасты орнықтыру.
В. Сухомлинский тәрбиені ең алдымен отбасы жағдайын зерттеуден бастау қажеттігін атап көрсетеді. Ол баланың оқу үлгерімімен қатар денсаулығының нығаюына, ой-өрісінің кеңеюіне назар аударып, кейбір балалардың 3–4 сыныпқа дейін бірқалыпты болып, кейін мінез-құлқында өзгерістер байқалатынын түсіндіреді. Жеткіншектік кезеңнің күрделілігін ескере отырып, ата-аналарды баламен жиі сырласуға, ашық диалог орнатуға шақырады.
Отбасының қоғам мен мемлекет алдындағы қызметі сан қырлы. «Отан отбасынан басталады» десек, адам тәрбиесінің алғашқы негіздері — Отанды сүю, өмірге құштарлық, сұлулықты тану — баланың бойына ең әуелі жанұяда сіңеді.
А. С. Макаренко ойы: тәрбие тек ақыл айту мен сөйлесумен шектелмейді; тәрбие — тұрмысты дұрыс ұйымдастыру, жеке үлгі арқылы өнеге көрсету.
Баланы жастайынан сыйлау, қадір-қасиетін, ар-намысын бағалау, дұрыс сөйлесу және дұрыс қарым-қатынас орнату — отбасы мәдениетінің өлшемі. Баланың өтінішін тыңдап, ақылдасуға уақыт табу да тәрбиенің маңызды бөлігі.
Л. Керімов қиын оқушыны зерттеуді алдымен отбасындағы тәрбие жағдайын анықтаудан бастауды ұсынады. Баланың «қиын» атануына алып келетін олқылықтар көбіне ата-ананың баламен, мұғалімнің оқушымен қарым-қатынасындағы кемшіліктерден туындайтынын көрсетеді. Демек, негізгі шешім — отбасындағы мейірім мен жауапкершілікке құрылған байланысты қалпына келтіру.
Ғалым-педагог И. Гребенников отбасы қызметін бес топқа бөледі: ұрпақ жалғастырушылық, экономикалық, тәрбиелік, қарым-қатынастық және бос уақытты ұйымдастыру. Ата-ана осы қызметтерді бірлесе әрі сауатты үйлестіріп, педагогикалық және психологиялық тәсілдерді орынды қолданса, үй ішіндегі ахуал айқын жақсарады.
М. Жұмабаев тұжырымы: «Жас бала — жас шыбық: қалай исең, өскенде сол қалыпта қатады». Бұл ой ерте жастан дұрыс бағыт берудің маңызын айқындайды.
2) Қиын балаларды тәрбиелеудегі ұстанымдар
Оқушының жан-жақты тәлім-тәрбие алуына жағдай жасау — оның ішкі мүмкіндігін танып, қабілетін шыңдау және өзіндік «тәрбие арнасына» бағыттау деген сөз. Оқу — рухани өмірдің бір ғана бөлігі; толыққанды даму үшін ұжым ішінде идеялық, азаматтық, интеллектуалдық, еңбек және эстетикалық қарым-қатынастар қатар орнығуы қажет.
Тәрбиенің пәрменді болуы — педагогтің өз ісіне сенуінен басталады. Себебі сенім бар жерде талапшылдық та, еңбек тәртібі де қалыптасады. Сонымен бірге оқушының өзін-өзі басқаруын күшейтіп, ұжымдық шығармашылық істерге тарту — мінез-құлық мәдениетін орнықтырудың тиімді жолы.
Мектепте сабақтан тыс уақытта оқушының қызығушылығы мен ішкі қажеттілігіне сай әрекеттерді ұйымдастыру маңызды. Осы мақсатта спорт, дене еңбегі, қолөнер, техникалық шығармашылық сияқты үйірмелер мен секциялар оқушыға өз әлеуетін танытуға мүмкіндік береді.
Педагогикалық өзара әрекеттестіктің тіректері
- ұстаз бен оқушы арасындағы түсіністік пен құрмет;
- сенім білдіру, әрекетке ерік беру және көтермелеу;
- адамгершілік қасиеттерін танытуға мүмкіндік ашу;
- өзін-өзі тану мен өзін-өзі тәрбиелеуге жағдай жасау;
- тәрбие нәтижесін жүйелі бағалау (әңгімелесу, сұрақ-жауап, пікірлесу арқылы).
Қиын оқушылардың пайда болуына әсер ететін факторлар
Отбасылық орта
- ұрыс-керіс, дау-жанжалдың жиілеуі;
- баланың психологиялық ерекшелігін ескермеу;
- ата-ананың біреуінің болмауы немесе тұрақсыз отбасылық құрылым;
- баланың күнделікті жүріс-тұрысын бақылаудың әлсіреуі;
- зиянды әдеттердің бала көзінше орын алуы.
Әлеуметтік-педагогикалық орта
- микроауданда қоғамдық ұйымдармен жұмыстың әлсіреуі;
- тәрбиені тек киіндіру, тамақтандырумен шектеу сияқты қате түсінік;
- еңбек дағдыларын ерте қалыптастырмау, баланың ішкі әлеміне мән бермеу;
- ажырасу, жаңа отбасы мүшесінің келуі және бейімделу дағдарысы.
Тәртібі нашарлаған оқушылардың бір бөлігі ата-ананың моральдық тұрғыдан теріс үлгісін, жанжалға бейім мінезін көріп өседі. Мұндай ортада өзара сыйластық құндылығы әлсірейді.
Қиын балалармен жұмыс істеудің негізгі шарттары
- 1 Әр оқушыны жан-жақты зерттеп, мінез-құлық бағытын айқындау және оң адамгершілік қасиеттерін тірек ету.
- 2 Адамгершілік тәжірибелерді жинақтатуға көмектесу арқылы тәртіп, өмірге көзқарас және ұжымдық қатынас дағдыларын қалыптастыру.
- 3 Жеке ерекшелік пен мүмкіндіктерге сай қабілет пен икемді дамыту, қоғамдық жұмысқа қатыстыру.
- 4 Оқу-тәрбие процесіндегі жағымсыз ауытқуларды дер кезінде байқап, алдын алу және себеп болатын әрекеттерді жою.
Әңгімелесу тәсілі
Әңгімелесу — тәрбие процесіндегі ең қажетті құралдардың бірі. Егер оқушының басынан өткен жағдайды көпшілікке жария ету орынсыз болса, тәжірибелі педагог оқушымен жеке сырласу арқылы мәселені нәзік түрде талқылап, дұрыс қорытындыға жетелейді.
Қайта бағдарлау
Оқушының мақсаты мен міндетін қайта құру — құндылығы жоғары тәсіл: бала қателігін түсініп, өзін-өзі тәрбиелеудің жеке бағдарламасын қабылдауға бейімделеді.
Жағымсыз ықпалдың алдын алу
- Жағымсыз ортадағы жолдастық байланыстарды үзу үшін мектеп, ата-ана және тиісті қызметтердің күшін үйлестіру.
- Қажет болған жағдайда оқу орнын ауыстыру сияқты ұйымдастырушылық шешімдерді қарастыру.
- Теріс қылықты айыптағанда оқушының арына тимей, адамдық қадірін сақтай отырып әсер ету.
Тәрбиелеу жұмысының кезеңдері
Дайындық
Оқушы туралы дерек жинау, байланыс орнату, бақылау.
Себепті анықтау
Тәртіптің төмендеуіне ықпал еткен жағдайларды нақтылау.
Өзгеріс
Ішкі өзгерістер басталып, ескі әдет пен жаңа құндылық арасында күрес жүреді.
Бекіту
Оң өзгерістер тұрақтанып, өзін-өзі тәрбиелеу дағдысы күшейеді.
Қиын балаларды қайта тәрбиелеу — мектеп ұжымы мен жұртшылықтың, отбасының бірлескен, жүйелі әрі табанды жұмысы арқылы нәтижелі іске асады.
3) Қазақ халқы — ғажап тәлімгер
Халықтық педагогиканы оқу-тәрбие үрдісінде пайдалану — ұлттық тәрбиені күшейтудің тиімді жолы. Жеткіншекке тіл мен әдебиетті, тарих пен өнерді қастерлетіп, салт-дәстүрді меңгерту — тұлғалық дамуына қажет рухани тірек.
Халқымыздың рухани мұраларының бірі — салт-дәстүр. Ол арқылы ұрпаққа адалдық, ақыл-ой, еңбек, эстетика, отбасы тәрбиесіне қатысты тәлім беріледі. Жасөспірімдерді нашақорлықтан, ұрлықтан, өзге де теріс әрекеттерден сақтандыруда кісілік пен адамгершілік рухын ұялата алатын құндылықтар мол.
Ата-бабаларымыз әдептілігімен, өнерпаздығымен, отбасы мүшелерінің өзара достық қарым-қатынасымен, еңбексүйгіштігімен балаға үлгі болған. Нәрестенің ана тілінде дұрыс сөйлеуіне ерекше мән беріп, жаңылтпаш, мақал-мәтел үйретіп, ертегі айтып өсіру — тәрбиенің табиғи мектебі.
Түйін: Отбасы мүшелері арасында сыйластық орнығып, ана тілінде еркін сөйлейтін орта қалыптасса, мәдениетті, жауапты азаматтың өсіп шығуы әлдеқайда ықтимал.
ХХІ ғасыр талаптары жан-жақты, ел тарихын жетік білетін, заман өзгерісіне бейім, ұлттық құндылықты құрметтейтін азамат тәрбиелеуді басты міндет ретінде алға қояды.