Терминологиялық стандарт
Стандарттау ұғымы және мақсаты
Стандарттау — талаптарды, нормаларды, ережелерді және сипаттамаларды әзірлеу мен бекітуге бағытталған қызмет. Оның өзегі — тұтынушыға тауар мен қызметтің тиісті сапасын қолжетімді бағамен алуға мүмкіндік беру, сондай-ақ еңбек қауіпсіздігі мен жайлылық талаптарын қамтамасыз ету.
Стандарттаудың мақсаты: қолданыстағы, жоспарланатын немесе ықтимал мәселелерді шешу үшін қойылған жағдайлар мен талаптарды кең көлемде және бірнеше рет қолдану арқылы белгілі бір салада реттеудің оңтайлы деңгейіне қол жеткізу.
Нормативтік құжаттар және стандарттардың түрлері
Негізгі стандарт
Белгілі бір сала үшін ортақ немесе басшылыққа алынатын жалпы ережелер мен талаптарды белгілейтін нормативтік құжат. Әдетте ол тікелей стандарт ретінде қолданылады немесе басқа стандарттарды әзірлеуге әдістемелік негіз болады.
Терминологиялық стандарт
Терминдердің анықтамаларын және оларды қолдану үлгілерін бекітетін нормативтік құжат.
Сынау әдістеріне арналған стандарт
Тексеру үшін үлгі алу тәртібін, әртүрлі сынауларды жүргізу ережелерін және оларға қатысты әсер ету процедураларын белгілейтін нормативтік құжат.
Өнімге арналған стандарт
Өнімнің тағайындалуына сай болуын қамтамасыз ететін талаптарды бекітетін нормативтік құжат. Мұндай стандарт толық немесе толық емес болуы мүмкін.
- Толық стандарт өнімді сынау, сынау тәртібі, үлгі алу ережелері және өзге де талаптарды қамтиды.
- Толық емес стандарт талаптардың бір бөлігін ғана (мысалы, жеткізу ережелері) реттеуі мүмкін.
Үдеріс (процесс) үшін стандарт
Өндіріс технологиясына немесе қызмет көрсету үдерісіне қойылатын талаптарды белгілейтін нормативтік құжат. Мұндай стандартқа, мысалы, автокөлікке қызмет көрсету, банк қызметін ұйымдастыру және басқа да сервистік үдерістердің регламенттері жатады.
Үйлесімділікке арналған стандарт
Техникалық жүйелер мен компоненттердің өзара сәйкестігіне талап қоятын нормативтік құжат. Мысалы, ауа тазарту жүйелері, дабыл жүйелері және олардың элементтерінің үйлесімділігі.
Ашық мәндері бар стандарт
Кейбір талаптарда сипаттамалардың нақты мәндері тараптардың келісімімен белгіленетін нормативтік құжат: бір бөлігі — жеткізушімен, ал екінші бөлігі — тұтынушымен нақтылауы мүмкін.
Әдістемелік қағида
Нормативтік құжат талаптарына сәйкестікке қол жеткізу үшін әдістемені, үдерісті іске асыру жолдарын және операцияларды орындау тәсілдерін сипаттайтын құжат.
Сипаттама ереже
Бөлшектердің өлшемдерін, бұйым конструкциясын және бастапқы материалдардың құрамын сипаттайтын нормативтік құжат.
Стандарттардың деңгейлері: мемлекеттік, салалық және кәсіпорындық
Мемлекеттік стандарттар
Мемлекеттік стандарттар өнімге, жұмыстарға және қызметтерге қойылатын талаптарды белгілейді. Егер стандарттар құрылыс, сәулет, құрылыс материалдары өнеркәсібі саласына қатысты болса, оларды Қазақстанның мемлекеттік құрылыс нормалары жүйесі аясында қабылдау қарастырылады.
Мемлекеттік стандарттардағы талаптар:
- Міндетті талаптар — қауіпсіздік пен қоғамдық мүддені қорғайтын нормалар.
- Кепілдемелік (ұсынымдық) талаптар — сапаны арттыруға бағытталған қосымша нормалар.
Міндетті талаптарға, әдетте, мыналар жатады:
- Адам денсаулығы, қоршаған орта және мүлік үшін өнімнің, қызметтің және үдерістің қауіпсіздігі; өндірістік қауіпсіздік пен санитарлық нормалар.
- Бұйымдардың техникалық және ақпараттық үйлесімділігі, сондай-ақ алмастырмалылығы.
- Бақылау (өлшеу және тексеру) әдістерінің бірлігі және таңбалаудың бірізділігі.
Салалық стандарттар
Салалық стандарттар нақты бір саланың өнімдеріне, үдерістеріне және қызметтеріне арналып әзірленеді. Олар мемлекеттік стандарттардың міндетті талаптарына қайшы келмеуі және салаға тән қауіпсіздік ережелері мен нормаларын сақтауы тиіс.
Салалық стандарттар, әдетте, мыналарды реттейді:
- Салада қолданылатын өнім, үдерістер және қызмет түрлері.
- Салалық стандарттау бойынша ережелер және жұмыстарды ұйымдастыру тәртібі.
- Салада қолданылатын бұйымдардың біріздендірілген конструкциялары.
- Метрологиялық қамтамасыз ету ережелері.
Кәсіпорын стандарттары
Кәсіпорын стандарттары ұйымның өз ішінде әзірленіп, қолданылатын құжаттар. Олар өндірісті және басқаруды жүйелеуге, сондай-ақ өнім сапасын тұрақтандыруға көмектеседі.
Кәсіпорын стандарттары жиі мына бағыттарды қамтиды:
- Құрамдас бөлімшелер мен қызметтердің өзара әрекеті.
- Өндірісті басқару талаптары.
- Шығарылатын өнімнің сапа көрсеткіштері.
- Өндіріс үдерісінің ортақ технологиялық нормалары.
Қоғамдық бірлестіктердің стандарттары
Ғылыми-техникалық және инженерлік қоғамдар сияқты қоғамдық бірлестіктердің стандарттары жаңа өнімдерді, үдерістерді немесе қызметтерді, сондай-ақ озық сынау әдістерін, дәстүрлі емес технологияларды және басқарудың тиімді тәсілдерін әзірлеуге бағытталады.
Қорытынды
Стандарттау — сапа мен қауіпсіздікті қамтамасыз ететін, сондай-ақ өндіріс пен қызмет көрсету мәдениетін біріздендіретін маңызды құрал. Стандарттардың түрлері мен деңгейлері нақты міндеттерге сай таңдалып, тұтынушы мүддесін қорғауға, үйлесімділікке қол жеткізуге және бақылау рәсімдерін бірізді етуге қызмет етеді.