Қазақстанның аграрлық партиясы, 1995 жылғы жазда

1991 жылы Жоғарғы Кеңестің шешімімен президенттік қызмет орны бекітілді. Жоғарғы Кеңестің Төрағасы әрі Қазақстан Компартиясы ОК-нің Бірінші хатшысы болған Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев тұңғыш Президент болып сайланды.

1991 жылғы 16 қазанда мемлекет басшысы Қазақ КСР-ның Президентін сайлау туралы заңға қол қойды. Осы заңға сәйкес ел тарихында тұңғыш рет бүкілхалықтық сайлау өткізілді. 1991 жылғы 1 желтоқсанда өткен сайлауда Жоғарғы Кеңес республикадағы партиялар мен қоғамдық қозғалыстардың, сондай-ақ көпұлтты халықтың елеулі бөлігінің қолдауына ие болған Н.Ә. Назарбаевтың кандидатурасын ұсынды.

1991 жылғы 10 желтоқсандағы заңмен Қазақ КСР-і Қазақстан Республикасы болып қайта аталды. Соған байланысты құжаттарға «Қазақстан Республикасының мемлекеттік егемендігі туралы декларация» атауы берілді. Бұл декларацияға қатысты бағалаулар екі бағытта қалыптасты: бір тарап оны саяси-құқықтық жүйеге түбегейлі өзгеріс енгізбеді десе, екінші тарап тәуелсіздік пен социалистік емес даму бағытына бастау берген маңызды акт деп есептейді.

1992 жылғы қаңтарда Қазақстан өзінің тұңғыш алтынын шығарып, мемлекеттік алтын қорын жинауды бастады. Сол айда мемлекеттік тәуелсіздікті қамтамасыз ету мақсатында Ішкі істер әскері құрылды. Әскери қызметке шақырылған жастар Қазақстан аумағында борышын өтеу мүмкіндігіне ие болды (бұрын эксаумақтық қағида бойынша олар алыс өңірлерде қызмет атқаруға тиіс еді).

1992 жылғы тамызда Президент әскери қызметшілерге арналған әскери анттың жаңа мәтінін бекітті.

1992 жылғы қыркүйек–қазан айларында Алматыда Дүние жүзі қазақтарының тұңғыш құрылтайы өтті. Оған әлемнің 13 елінен келген қандастар қатысты. Қатысушылардың жалпы саны шамамен 800 адамды құрады. Қазақ диаспорасы көп шоғырланған Өзбекстаннан (870 мың) және Ресейден (660 мың) келген делегаттар саны басым болды.

Құрылтайда Жоғарғы Кеңестің 1992 жылғы 26 маусымда қабылдаған «Көшіп келу туралы» заңы қандастардың елге оралуына мүмкіндік жасағаны атап өтілді. Сондай-ақ құрылтай қатысушыларының Қазақ халқына Үндеуі жарияланып, 30 қыркүйек «Ұлттық бірлік күні» ретінде аталды және әлемдегі отандастар Қазақстанның экономикалық-әлеуметтік, мәдени-интеллектуалдық әлеуетін арттыруға шақырылды.

2002 жылғы 23 қазанда Түркістанда Дүние жүзі қазақтарының екінші құрылтайы өтті (шамамен 400 адам). Бұл жиында оралмандар мәселесі қаралып, көші-қон квотасын ұлғайту жоспары талқыланды: 2003 жылы 5 мың отбасы, 2004 жылы 10 мың отбасы, 2005 жылы 15 мың отбасы елге көшіп келді; жыл сайын 50–60 мың оралманның оралуы көрсетілді.

1993 жылғы 17 желтоқсанда Қазақтардың Дүниежүзілік қауымдастығының тұсаукесері өтті. Сол жылы Қазақстанға Моңғолиядан, Түркиядан, Ираннан және ТМД елдерінен 7,5 мың қазақ отбасы көшіп келді.

1992 жылғы 14 желтоқсанда Алматыда Қазақстан халықтарының тұңғыш форумы өткізілді.

1993 жылдың соңы Қазақстанда Кеңестердің жаппай өзін-өзі таратуымен есте қалды. Ұзақ уақыт бойы Кеңестер КОКП-ның билігін жүзеге асырудағы формалды тетік қызметін атқарды. КОКП тарағаннан кейін және басқару жүйесі негізінен аудандық, қалалық, облыстық әкімшіліктер арқылы құрылған соң, Кеңестер бұрынғы мазмұнын жоғалтып, олардың әрі қарайғы рөлі туралы қоғамда пікірталас күшейді.

1993 жылдың соңында Қазақстанда төрт саяси партия тіркелді: Социалистік партия, Қазақстанның республикалық партиясы, «Қазақстанның халық Конгресі» және Коммунистік партия. Қоғамдық қозғалыстар қатарынан ядролық сынақтарға қарсы «Невада–Семей», азаматтық «Азат», «Қазақстанның халық бірлігі» одағы және 11 республикалық ұлттық-мәдени топ тіркелді. Сонымен қатар 300-ден аса қоғамдық-саяси ұйым мен 68 түрлі қор есепке алынды.

1994 жылғы желтоқсанда «Қазақстанның халықтық-кооперативтік партиясы», 1995 жылғы қаңтарда «Қазақстанның өрлеу партиясы», 1995 жылдың басында «Қазақстанның аграрлық партиясы», 1995 жылғы жазда «Қазақстанның демократиялық партиясы» құрылды.

1998 жылғы қарашада «Ақ жол» қоғамдық қозғалысы құрылды (жетекшісі — Н. Оразалин). Қозғалыстың мақсаты ретінде Президент Н.Ә. Назарбаевтың саяси бағытын қолдау, «Қазақстан–2030» стратегиясын іске асыру және зиялы қауым мүдделерін қорғау аталды.

1999 жылғы қаңтарда «Отан» партиясы құрылды. Партия Н.Ә. Назарбаевтың Президенттікке кандидатурасын қолдау жөніндегі қоғамдық штаб негізінде қалыптасты. 1999 жылғы 14 қаңтарда «Қазақстанның отаншылар» партиясы құрылды. Жалпы 1999 жылы республикада 14 саяси партия және 30-ға жуық қоғамдық-саяси қозғалыс пен бірлестік жұмыс істеді.

2001 жылғы қарашада «Қазақстанның демократиялық таңдауы» атты қоғамдық-саяси бірлестік құрылды. 2000 жылы ресми тіркелген партиялар саны 15-ке жетті.

Саяси партиялардың орнығуына, партиялық жүйелердің қалыптасуына және тәуелсіз баспасөздің дамуына назар аударылуы қоғамның демократиялануына, реформалардың тереңдеуіне, экономиканың және халықтың тұрмыс деңгейінің жақсаруына ықпал етті.

Тәуелсіз Қазақстанның әлеуметтік-мәдени және қоғамдық-саяси өміріндегі ең елеулі өзгерістердің бірі — астананың ауысуы. Президент «Қазақстан жолы» еңбегінде бұл шешімнің жан-жақты ойластырылғанын, тарихшылармен, саясаттанушылармен, мәдениеттанушылармен кеңескенін және өзге елдер тәжірибесін саралағанын атап өтеді.

1994 жылғы 6 шілдеде Қазақстан Республикасының астанасын ауыстыру туралы қаулы қабылданды. 1995 жылғы 15 қыркүйекте Президенттің «Қазақстан Республикасының астанасы туралы» заң күші бар Жарлығы шықты. 1997 жылғы 20 қазанда Ақмола қаласын Қазақстан Республикасының астанасы деп жариялау туралы Жарлық қабылданды.

1997 жылғы 10 желтоқсанда Президент Н.Ә. Назарбаевтың төрағалығымен Парламент пен Үкіметтің біріккен мәжілісі өтіп, осы күннен бастап Ақмола Қазақстан Республикасының астанасы ретінде танылды. 1998 жылғы 6 мамырда Президент Жарлығымен қаланың атауы Астана болып өзгертілді. Ресми тұсаукесер 1998 жылғы 10 маусымда өтті.

Алға басу үшін бағыт қажет. Осы тұрғыда «қазақстандық жол» ұғымы жиі аталады. Оның мазмұны социализм мен капитализмнің бірін механикалық түрде көшіру емес, тарихи тәжірибені ескеріп, қоғамдық-экономикалық дамудың жаңа моделін іздеу идеясына саяды.

Мұнда негізгі мәселенің бірі — шағын және орта бизнес пен ірі капитал арасындағы алшақтықты шамадан тыс үлкейтпеу. Олигархиялық байлықты тежеу салық тетіктері арқылы реттелуі тиіс деген көзқарас айтылады. Қоғамның мақсаты ретінде шағын және орта бизнесті жүйелі түрде дамыту қажеттігі көрсетіледі.

Сонымен бірге капитализмнің әлеуметтік жүйесі әлсіз болған тұстарын мойындау, социализм кезеңінде білім, денсаулық сақтау және әлеуметтік қолдау бағыттарында қалыптасқан тиімді тәжірибелерді ұтымды сақтау қажеттігі баса айтылады. Яғни «таза капитализм» де, «таза социализм» де емес, әлеуметтік жауапкершілікке негізделген аралық модельге сұраныс бар деген ой алға шығады.

2008 жылғы 15 қазанда берілген сұхбатта әлемдік үдерістерге сүйене отырып, дағдарыс жағдайында мемлекеттің реттеуші рөлі күшейетінін атап өтті: бірқатар елдер ірі компаниялардың акцияларын сатып алу арқылы нарыққа араласуға мәжбүр болды; бұл еркіндікке сүйенген, бірақ қаржыны жеткілікті реттемеген модельдің әлсіз тұстарын көрсетті.

Дағдарыс қоғам үшін сынақ қана емес, ресурстарды қайта тәртіпке келтіру кезеңі ретінде де бағаланады. Мұндай кезде халықтың дағдарыспен бетпе-бет қалмауы маңызды. Үкімет алдына үш міндет қойылғаны айтылды: макроэкономикалық тұрақтылықты қамтамасыз ету, әлеуметтік шараларды тоқтатпау және экономикалық жаңғыруды жалғастыру. Осы мақсатта Ұлттық қордан 10 млрд АҚШ доллары бөлініп, тиісті шешім қабылданды.

Мұнда негізгі ойлардың бірі — қаржыны «өздігінен жүретін» құбылыс деп емес, жауапкершілікпен басқарылатын жүйе ретінде түсіну. Қарыз алудың пайдалы жағы бар, бірақ оны қайтару міндеті қатар жүреді. «Судың да сұрауы бар» деген тұжырым осы контексте нақты мәнге ие.

Әлемдік дағдарыс капитализмнің белгілі бір үлгісіндегі (аналитиктердің пайымдауынша, англо-саксондық қаржы моделіндегі) әлсіз тұстарды айқындады деген пікір келтіріледі. Мұндай жағдайда әр елдің өз мүмкіндігіне сүйеніп, ішкі тұрақтылық пен тиімді саясат арқылы тәуекелдерді азайтуы өзекті болады.

Қазақстан үшін бәсекелік артықшылық ретінде саяси, әлеуметтік және рухани тұрақтылық аталады. Инвесторлар әрқашан «тыныш», болжамды орта іздейді: ішкі іріткісі бар аймақта пайдадан бұрын қауіпсіздік мәселесі алдыңғы орынға шығады. Сондықтан халық бірлігі мен қоғамдық келісімнің құны дағдарыс кезеңінде айрықша артады.