Дін - рухани дүние діңгегі, жалпы адамзат мәдениетінің құрамдас бөлігі

Этникалық өздік сана (этникалық тұрғыдан өзін-өзі тану) мәселесін этникалық факторды айқындайтын негізгі өлшем ретінде қарастырған авторлардың бірі — П.И. Кушнер. Ол этникалық текті анықтауда психологиялық факторлар кей жағдайларда шешуші мәнге ие болуы мүмкін екенін атап өткен [1].

Этнограф И.Н. Чебоксаров та этникалық сана-сезім этникалық қауымдастықтың қалыптасуына ықпал ететін барлық факторлардың нәтижесі екенін көрсетеді. Оның пайымдауынша, этникалық қауымның өзін-өзі тануы тікелей оның атауымен, яғни этнонимімен байланысты [2].

Этникалық ерекшеліктерді түсіндірудегі ғылыми бағыттар

Этнограф В.В. Карлов индустриялануға дейінгі даму кезеңінде этностың өзін-өзі тануына ең алдымен тіл мен этностық дәстүрлер жиынтығы ықпал еткенін жазады [3].

Теориялық ой-пікір этникалық болмысты рухани-мәдени кеңістіктен іздеу қажеттігін айта отырып, соның ішінен тірек компонентті бөліп көрсетуге ұмтылды. Осы тұрғыда философ, социолог, психолог және этнолог И.С. Кон этникалық өздік сананы этностың ең басты белгісі деп сипаттады [6]. Бұл көзқарасты украин зерттеушісі Виктория Храмова да қолдап, этникалық өздік сана этностың міндетті белгісі екенін айтады [7].

Этникалық өздік сананы зерттеудің әдіснамалық өзегі

Қазіргі зерттеулерде этникалық ерекшеліктерді негізінен этникалық өздік сананың мазмұнымен байланыстыра қарастыру тиімді деген пікір жиі айтылады; бұл бағытпен, өз кезегінде, этнопсихология жүйелі түрде айналысуы тиіс.

Этностылықтың квинтэссенциясы этникалық өздік сана болғандықтан, оны талдауда этнолог, психолог, социолог, философ ғалымдардың этникалық ерекшелік пен өзіндік санаға арналған еңбектеріне сүйенуге тура келеді. Зерттеушілер этносты қарастырғанда этникалық өздік сананы елемеуге болмайтынын, оның этникалық белгілер жүйесінде ең көрнекті орын алатынын қайта-қайта атап көрсетеді.

Этникалық өзін-өзі танудың негізгі қырлары

Ғалымдардың пайымдауынша, этникалық тұрғыдан өзін-өзі тану процесі әртүрлі жолдармен жүзеге асады: [9]

• 1) Танымдық қыр

  Адамның белгілі бір халыққа, ұлтқа немесе этникалық қауымға жататынын ұғынуы; қоғамдық ахуалды түсінуі; дәстүрлерді, қызығушылықтарды, қажеттіліктер мен жүріс-тұрыс нормаларын танып-білуі.

• 2) Эмоциялық қыр

  Ұлттық мақтаныш, елжандылық, Отанға және өз халқына адалдық, туған жер мен табиғатқа сүйіспеншілік сияқты сезімдер.

• 3) Өзін-өзі реттеу қыры

  Психологиялық процестерді басқару, өзін-өзі бақылауды қамтамасыз ету, көңіл-күй мен әрекеттерді бағыттау.

Этникалық өзін-өзі танудың құрылымы сан қырлы болғандықтан, бұл мәселе жөнінде әзірге әр зерттеуші әртүрлі модель ұсынады. Г.В. Шелепов құрылымға адамның өзінің белгілі бір этникалық қауымға жататынын ұғынуын (этникалық «орталықтану»), этникалық тоқырау немесе тұрақтылықты, этникалық қарама-қарсылықты және этникалық ұнатушылықты енгізеді. Дегенмен ең маңызды белгі — өз этникалық тегін ұғыну [10].

Этникалық өздік сана және «тектік сана»: теңестіруге бола ма?

Этникалық өзін-өзі тану халықтың этникалық атауында — этнонимде — айқын көрініс табады. Дегенмен кейбір авторлар этникалық өздік сана мен адамның этникалық қауымға жататынын тануды (тектік сананы) толықтай теңестіруге бейім. Мұндай теңестіру жеткілікті негізге ие емес.

Этнос та өзін осындай салыстырулар, тәжірибелер және әлеуметтік орта арқылы таниды. Сондықтан этникалық өздік санаға берілген анықтамалар мазмұны жағынан алуан түрлі болып келеді.

Анықтамалар спектрі: ортақ өзек пен айырмашылық

Осы анықтамаларды жинақтай келгенде, этникалық өздік сана негізінен этникалық ерекшеліктерге бағытталған сана екенін көреміз. Ал ұлттық өздік сана көбіне ұлттың саяси-әлеуметтік және рухани мүдделері мен тұтастығын бейнелейді. Екі деңгей бір-біріне ықпал етпей тұрмайды: олардың арасында диалектикалық байланыс бар.

Бұл ойды В.В. Арутюнян нақтылайды: ұлттың өзіне тәндігі, қауымдастық бірлігінің типологиялық белгілері, тарихи-территориялық бірлігі, материалдық және рухани құндылықтарының жиынтығы — бұлардың бәрі ұлттық өзін-өзі танудың негіздері [17].

Қалыптасу тетіктері: әлеуметтік орта, тәрбие және коммуникация

В.Б. Иорданский этностың өзін-өзі тануы ұзақ мерзімді процестердің нәтижесінде қалыптасатын ішкі бірлік, өзіне тәндік, тарихи ұмтылыс және басқа халықтар арасындағы орны туралы түсініктер арқылы нығая түседі деп есептейді. Халықтың ішкі бірлігін танып-білу өздік сананың тұғырын биіктететінімен келіспеу қиын.

Этникалық өздік сананың қалыптасуында адамның қай этносқа жататынын нұсқайтын нақты этникалық орта (отбасы, ата-ана, туыс-туған, көрші-қолаң), күнделікті өмірде кездесетін этникалық-мәдени дәстүрлер, нақты этникалық-қоғамдық жағдаяттар мен құбылыстар, сондай-ақ ұлттылықты орнықтыруға әсер ететін бұқаралық ақпарат құралдары маңызды рөл атқарады. Мұндай тетіктердің көпшілігі ұлттық мемлекет тарапынан қадағаланып, реттелуі мүмкін.

Этникалық өзін-өзі тану көбіне кәсіптік-мамандық, саяси-мемлекеттік, діни, әлеуметтік (таптық), нәсілдік белгілермен қатарласа өмір сүреді. Дегенмен күнделікті тұрмыста «өзімізді» және «өзгені» айқындайтын белгілер мен рәміздер мінез-құлықтан, әдет-ғұрыптан, сөйлеу мәнерінен айқын көрінуі ықтимал (мысалы, киім кию үлгісі, сүндет рәсімі, мәміле мәдениеті, сөз саптау, тұрмыс-салт нышандары).

«Біз» және «Олар»: этникалық сананың психологиялық өзегі

Ю.В. Бромлейдің пікірінше, этносқа тән ерекше белгілер алғашқы қауымдық құрылыстың өзінде қалыптаса бастаған: магия, тотемизм, анимизм, әулеттік рәсімдер сияқты көне діни формалар этникалық бірдейлікке үндейтін қасиеттерге де ие болған.

Тайпалық қауымдарда этникалық сананың маңызды қыры өз қауымын төңіректегі басқа топтардан жоғары қоюға ұмтылумен, өзгенің жүріс-тұрысына жағымсыз сипаттар телумен және соның салдарынан наразылық сезімдерінің тууымен көрініс тапқан. Араласу, достық қатынастар, тіпті некелік байланыстар болған күннің өзінде белгілі бір сақтық пен дистанция сақталуы мүмкін еді. Толық мағынасында «өз адамымыз» деп тек өз қауымына тиесілі және бөгдеден айыратын белгісі барларды тану — көне дәуірден келе жатқан құбылыс.

Этностың санасы тек «өзін тану» емес, сонымен бірге өзін өзге қауымдардан ажырата алу. Бұл ажырату этникалық ерекшеліктерді, ең алдымен этникалық мәдениетті танып-білусіз жүзеге аспайды. «Біз» ұғымы «олармен» салыстырылғанда ғана мазмұнға толады.

Тарихи динамика: ежелгі дәуірден орта ғасырларға дейін

Ежелгі этностардың ерекшеліктерінің бірі — өз қауымдастығы мен өзгенің арасындағы қарама-қарсылық туралы түсініктің қалыптасуы. Жаңа заманда адамзат тегінің бірлігі идеясы жиі айтылғанымен, көп жағдайда өз этносын көршісінен жоғары қою үрдісі де күшейді. Бұл — этникалық стереотиптердің орныға бастағанын білдіреді.

Көптеген тарихи-этнографиялық деректер ежелгі этностарда этностық өздік сананың айқын болғанын растайды. Ал орта ғасырларда этникалық сезім мен идентификацияны кейде басқа әлеуметтік қатынастар мен сезімдер ығыстыра алғаны туралы да мәліметтер бар [21].

Ю.В. Бромлей (1986) «тек туралы түсініктің» мазмұны этникалық тарихтың әр кезеңінде бірдей көрінбейтінін атап өтті: бастапқыда «бәрінің түбі бір» деген (тіпті мифтік) ұғым басым болса, кейін халықтың тарихи тағдыр бірлігі туралы түсінік салмақ ала бастайды. Ол ерте орта ғасырларда славян халықтарында этникалық өздік сана айқындалған деген тұжырым жасайды.

Этникалық қауымдастық құрылымы көпсатылы болғандықтан, оның өздік санасы да күрделі. Конфессионалдық топ белгілі бір ортақ мәдени белгілерден тыс өмір сүрмейді; этникалық және діни аспектілер көбіне біте қайнаса дамиды. Сондықтан мұндай бірліктерді этноконфессионалдық қауымдастық ретінде қарастыру орынды.

Этносаралық фактор және өздік сананың актуалдануы

Этникалық өздік сананың қарқындылығы әрдайым этностың ішкі әлеуметтік бірлігіне тікелей тәуелді бола бермейді. Кейде оны актуалдандыратын негізгі себеп — ішкі жағдайлардан гөрі этносаралық қатынастардың сипаты.

Тарихи кезеңдерде этникалық белсенділіктің күшеюі немесе күрт бәсеңдеуі байқалады. Антикалық дәуірде этникалық ерекшеліктердің белсенді көрінуіне байланысты көне этностар, әдетте, айқын өздік санаға ие болды. Мұнда мәдени-этникалық және діни айырмашылықтар «өзіміз» бен «өзгені» ажыратудың негізіне айналды. Мәселен, эллиндер үшін парсылар «варварлар» болды: одақтасу мүмкіндігі олардың «бөгде» екендігін жоққа шығармайды [24].

Кенеттен болатын этникалық жанжалдар мен қақтығыстар этностар белсенділігінің артуына қосымша жағдай жасайтыны белгілі. Мысалы, эллиндердің этникалық өздік санасының нығаюы грек-парсы соғыстары кезеңімен (б.з.д. V ғ.) байланыстырылады [25].

Экономика, өркениет және этникалық тұрақтылық

Өндіргіш күштердің деңгейі мен өндірістік қатынастар этнос өміріне елеулі ықпал етеді: капиталистік өндіріс этникалық ішкі кедергілерді әлсірететін, этностарды ірілендіретін процестермен қатар жүреді. Бірақ формациялардың ауысуы барлық этникалық қауымдастықтарды түбегейлі өзгерте бермейтіні тарихтан мәлім.

Демек, өздік сананың негізіндегі «Біз — Олар» оппозициясы да нақты-тарихи сипатқа ие және оның қоғамдық-психологиялық маңызы зор. Мәселен, Л.Н. Гумилев мұндай қарама-қарсылықты этнос белгілерінің бірі деп есептейді: этнос — мінез-құлықтың және тұрақты этникалық ерекшеліктердің негізінде өз қауымын басқаларға қарсы қоюға табиғи түрде итермелейтін түзілім [26].

И.М. Дьяконов та «біз — мәшһүрміз, демек олар — мәшһүр емес» тәрізді қарсы қою этностың әлеуметтік-психологиялық іргесін құрайтынын айтады [27]. Алайда әртүрлі этностарды осылай қарсы қою қоғамда дүрдараздықты күшейтуі мүмкін; кей жағдайда мұндай процестерді діни сенімдер де ушықтыра алады.