Жеткіншек шақ
Жас ерекшеліктері ұғымы және оның тәрбиедегі орны
Белгілі бір жас кезеңіне тән анатомиялық-физиологиялық және психологиялық сипаттарды жас ерекшеліктері деп атаймыз. Педагогика мен психология бала дамуының ширақтық пен өзгерімпаздық қасиеттерін, сондай-ақ оның мінез-құлқы мен дамуы тәрбие мен қоршаған ортамен қарым-қатынас жүйесіне тәуелді екенін айқындайды.
Баланың бір даму сатысынан екіншісіне ауысуы кездейсоқ емес: әр жас кезеңінің өзіне тән ерекшеліктері болады, ал олардың бір-бірімен ұштасуы жиі байқалады. Жас ұлғайған сайын бой өсіп, дене тұлғаланып, ақыл-ой жетіліп, білім тереңдейді. Сондықтан жас ерекшеліктерін ескеру — оқыту мен тәрбие жүйесінің негізгі қағидаларының бірі.
Жеке тұлға және қалыптасу
Қоғамда белгілі рөлі мен құқықтары бар адамды жеке тұлға деп түсінеміз. Ал қалыптасу — адамның дамуы мен тәрбиесінің нәтижесінде жетіліп, саналы өмір сүруге дайын болуы.
Жас ұрпақты қоғамдық өмірге және еңбекке араласуға дайындауда тұлғаның қалыптасуына ықпал ететін негізгі факторлар: тәрбие, әлеуметтік орта және тұқым қуалаушылық.
Тәрбиеде жас ерекшеліктерін ескерудің ғылыми негізі
Тәрбие ісінде бала табиғатын ескерудің маңызын Я. Коменский мен Ж. Руссо атап көрсеткен: олар баланың қабылдау және ойлау ерекшеліктерін есепке алуға үндеген. Қазіргі педагогика мен психология балалар мен жеткіншектердің дамуында биологиялық фактордың рөлін де айрықша көрсетеді.
Педагогика баланың дамуын үнемі қозғалыстағы үдеріс ретінде қарастырады: сан жағынан жинақталу жүріп, сапалық тұрғыдан елеулі өзгерістер туындайды. Бұл көзқарас дене және психикалық дамудың кезеңдерін белгілеуге мүмкіндік береді.
Жас кезеңдері: кең тараған жіктемелер
Мектеп жасындағы кезеңдер
- 1 Төменгі сынып кезеңі: 7–11 жас
- 2 Негізгі мектеп (жеткіншектік) кезеңі: 12–15 жас
- 3 Орта мектеп (жасөспірімдік) кезеңі: 15–18 жас
Ерте шақтан жасөспірімдікке дейін
- Жаңа туған: туған сәттен 1–2 айға дейін
- Нәрестелік: 1–2 айдан 1 жасқа дейін
- Ерте сәбилік: 1–3 жас
- Мектепке дейінгі шақ: 4–7 жас
- Бастауыш мектеп жасы: 7–11(12) жас
- Жеткіншек шақ: 11(12)–14(15) жас
- Жасөспірім шақ: 14,5–17 жас
Бастауыш сынып оқушысы: даму ерекшеліктері және оқу үдерісін ұйымдастыру
Ойлау, қызығушылық, қарым-қатынас
Төменгі сынып оқушыларының ойлауы екі саты арқылы дамиды. Алғашқы кезеңде ойлау мектеп жасына дейінгі баланың ойлауына ұқсайды; кейінірек балалар заттар мен жағдайларды көбіне сыртқы белгілеріне сүйеніп бағалай бастайды. Уақыт өте ойлау күрделеніп, оқушылардың табиғат құбылыстары мен адамдар өмірі туралы сұрақтары көбейеді.
Шығармашылық ойын ақыл-ойды дамытады, ал көңіл күйінің көтеріңкілігі — осы жастағы маңызды ерекшеліктердің бірі. Олар ересектермен және құрдастарымен араласқанды ұнатады. Негізгі іс-әрекет — оқу.
Сыныптағы практикалық ұсыныстар
- Жазу мен оқуды алмастырып, сергіту сәттерін енгізу
- Сынып ауасын жиі желдету, үзілісте белсенді ойын ұйымдастыру
- Тапсырманы шағын бөліктерге бөліп, біртіндеп күрделендіру
- Зейін мәдениетін қалыптастыруға бағытталған жүйелі талап қою
- Көрнекілік пен ойын әдістерін жиі қолдану
Тәрбие жұмысына қажет психологиялық белгілер
Бұл жаста тәрбие жұмысын ұйымдастырғанда баланың мына ерекшеліктерін ескеру маңызды: сөз бен істің сәйкестігін талап ету, орынсыз кінәлауға қарсылық, үлкендердің қателігін тез байқау, арманшылдық, ұйымшылдық, сенімді серік іздеу, өз мүмкіндігін асыра бағалау, спорт ойындарына қызығушылық.
Адамгершілік тәрбиесінде баланың көнгіштігі, сенгіштігі және еліктеуге бейімділігі пайдалы ресурс бола алады: қателікті мойындауға үйрету, жылы әрі ізгі қарым-қатынасты орнықтыру, өзін тануға көмектесу — адамгершілік сезімді тәрбиелейді.
Еңбек тәрбиесі және өзін-өзі қызмет ету дағдылары
Бұл жаста еңбектің тәрбиелік мәні зор. Баланы еңбекке баулу отбасында да, ұжымда да біртіндеп жүргізіледі. Дегенмен ұзаққа созылатын ауыр дене еңбегіне балалардың әлі толық қабілетсіз екенін ескерген жөн.
Жүйелілік
Еңбек әрекетін тұрақты әдетке айналдыру, күрделілігін біртіндеп арттыру.
Таныстыру
Экскурсия, мамандықтармен танысу арқылы әлеуметтік құнды сапаларды дамыту.
Өзіндік қызмет
Өзін-өзі күту дағдыларын қалыптастырып, үлкендердің еңбегін құрметтеуге үйрету.
Мектептің негізгі міндеті — білімнің әліппесін үйретумен қатар, баланың өмірде өз орнын табуына көмектесу. Тұлға қалыптастыруда ақыл-ой, адамгершілік, еңбек, эстетикалық және дене тәрбиесі кешенді әрі өзара байланыста жүзеге асуы тиіс.
Жеткіншек шақ: өтпелі кезеңнің ерекшелігі
Биологиялық өзгерістер және эмоционалдық құбылмалылық
Жеткіншектік кезең шамамен 11–12 жастан 14–15 жасқа дейінгі аралықты қамтиды (V–VIII сыныптар). Бұл уақытты «өтпелі», «бетбұрыс», «қиын», «сыналатын» кезең деп атау кездейсоқ емес: ол ең тынымсыз әрі қызба шақтардың бірі.
Жыныстық толысу жылдам жүреді:
- Қыздарда: 11–13 жас
- Ер балаларда: 13–15 жас
Қаңқа мен бұлшықеттің жедел жетілуі моторлық аппараттың қайта құрылуына әкеліп, мінез-құлықта да өзгеріс тудырады. Сондықтан дене тәрбиесін сауатты ұйымдастыру маңызды.
Әлеуметтік белсенділік, мектеп және мұғалім беделі
Жеткіншектің жеке басының дамуына ықпал ететін маңызды фактор — оның әлеуметтік белсенділігі. Ол үлгілер мен құндылықтарды игеруге, үлкендермен және жолдастарымен қарым-қатынас орнатуға ұмтылады. Дәл осы кезеңде тұлғаның моральдық және әлеуметтік негіздері қаланып, өмірлік бағыт айқындала бастайды.
Мектеп пен оқу жеткіншек өмірінде үлкен орын алады. Олар білімді, әділ, мейірімді, сабақтағы жұмысты ұйымдастыра білетін мұғалімді жоғары бағалайды. Мұғалімнің міндеті — оқу материалын қайталау арқылы мағыналық есте сақтауды қалыптастырумен қатар, жеткіншектің мүмкіндігі мен өмір жағдайларын ескере отырып, болашаққа саналы жоспар құруына көмектесу.
Тәуелсіздікке ұмтылыс және қақтығыстың алдын алу
Сананың дамуы тәуелсіздікке талаптануды күшейтеді: жеткіншек үйде де, мектепте де еңбекке араласып, күнделікті өмірді бақылап, ой-өрісін кеңейтеді. Бұл жаста намысшылдық байқалып, әкімшілік бақылау мен қатаң тыйымдарға қарсылық тууы мүмкін. Үлкендердің асығыс шешім қабылдауы немесе өктемдік танытуы түсініспеушілікті ушықтырады.
Диалог
Оқиға мен іс-қылықты бірге талдау, дәлелді баға бергізу.
Өзін-өзі басқару
Өзін-өзі талдауға, мінез-құлқын реттеуге үйрету.
Жетістік тәжірибесі
Іс-әрекетте табысқа жетуіне жағдай жасап, қолдау көрсету.
Қызығушылықтар: ұжым, спорт, әдебиет және музыка
Жеткіншектер қоғамға пайдалы істерге ынталы, ұжымшыл, жолдастық пен достық сезімге бай болады; кітап оқуға, кино көруге, спортқа қызығады. Әдебиет әлеуметтік қарым-қатынастың мәнін түсінуге, сезімдердің дұрыстығын саралауға үйретсе, музыка адамның жан дүниесіне әсер етіп, тәрбиелік ықпалын күшейтеді.
Жеткіншектермен жұмыста педагогикалық шыдамдылық, әдептілік және жеке қолдау ерекше маңызды. Жолдастарының қоғамдық пікірі де ықпалды болғандықтан, мораль мәселелерін талқылау, пікірсайыс ұйымдастыру арқылы өмірдің мәні, болашақ, мамандық, бедел туралы ойлануына бағыт беруге болады.
Дене тәрбиесі және денсаулық мәдениеті
Күн тәртібі, қозғалыс, бақылау
Дұрыс тамақтану, таза ауада жиі болу және көп қозғалу (ойын, жаттығу, спорт) дене тәрбиесін нығайтады. Жеке гигиена, ұйқы, тамақтану және демалыс белсенді еңбекке жағдай жасайды. Шамадан тыс жүктеме жалпы дамуды тежейді.
Дене тәрбиесі мұғалімі немесе жаттықтырушы баланың жалпы жағдайын қадағалап, қажет болса дәрігерлік-педагогикалық бақылаумен толықтыруы маңызды. Дене тәрбиесі зейіннің дамуына да әсер етеді: оның көлемін ұлғайтып, бір әрекеттен екіншісіне ауысуын жеңілдетеді.
Девиантты мінез-құлық: себептері және профилактика
Тәуекел факторлары
Жеткіншектің өмір жолына отбасы жағдайы, ата-ананың кәсібі, материалдық ахуалы және білім деңгейі әсер етеді. Отбасындағы жылы қарым-қатынастың бұзылуы, мектептегі сәтсіздік, келеңсіз топқа жақындау әртүрлі жағымсыз бағыттарға итермелеуі мүмкін. Сондықтан отбасы – мектеп – құрбы-құрдастар ортасы жеткіншек үшін негізгі әлеуметтік тірек болып саналады.
Девиантты мінез-құлық деген не?
Тәрбие мен оқытудағы олқылықтардан туындап, әлеуметтік нормадан ауытқитын мінез-құлық девиантты мінез-құлық деп аталады. Ол көбіне туа біткен қасиет емес, отбасы мен мектептегі қателіктердің салдары ретінде қалыптасады.
Агрессия және тәуелділік тәуекелі
Девиацияның қауіпті түрлерінің бірі — қылмыстық әрекетке апаратын агрессивті мінез-құлық (төбелес, тіл тигізу). Агрессия кейде ішімдік пен есірткіге тәуелділікпен қатар жүреді, ал бұл жағдай тұлғааралық және топаралық қақтығысты ушықтыруы мүмкін.
Жазалауға сүйенудің тиімсіздігі
Қиын жеткіншекпен жұмысты көптің алдында ұялту, жүйкеге тиетін ескерту немесе жазалау арқылы жүргізу жиі кері нәтиже береді: мектепке және мұғалімге қарсы тұруды күшейтіп, кек сақтау реакциясын тудыруы мүмкін.
Профилактикалық және түзету шаралары
Девиантты мінез-құлықтың алдын алуда және түзетуде негізгі бағыттар мыналар:
- Тұлғаға ықпал ету: сенімге негізделген қарым-қатынас, жеке қолдау, мақсат қоюға үйрету.
- Әлеуметтік-педагогикалық түзету: мектептегі қиындықтарды азайту, оқу мотивациясын қалпына келтіру.
- Кері әсерлі ортаны сауықтыру: отбасы мен құрбы ортасын үйлестіру, қауіпсіз бос уақыт ұйымдастыру.