Қазақша рефераттар

Банктік капитал нарығы

Бағалы қағаздар нарығы: орны, жұмыс істеуі және құрамдас бөліктері

Жалпы алғанда, бағалы қағаздар нарығы — бағалы қағаздарды шығару, оларды қатысушылар арасында айналымға жіберу және соған байланысты қалыптасатын экономикалық қатынастардың жиынтығы. Кең мағынада бұл нарық мұнай, астық секілді басқа тауар нарықтарынан принципті түрде бөлек емес; айырмашылық тек айналым объектісінің табиғатында байқалады.

Тауарлар зауыттар мен фабрикаларда өндірілсе, бағалы қағаздар эмиссия арқылы айналымға түседі. Тауардың тұтынушыға жетуі үшін логистикалық жол қажет болса, бағалы қағаздар үшін де өзіне тән қозғалыс тетігі (инфрақұрылым, делдалдар, есеп айырысу жүйелері) керек. Тауар бір немесе бірнеше рет сатылуы мүмкін, ал бағалы қағаздар шектеусіз рет қайта сатылуы ықтимал.

Нарықтың экономикалық жүйедегі орны

Бағалы қағаздар нарығы — әр мемлекеттің нарықтық жүйесінің құрамдас бөлігі. Оның негізі тауар нарығымен, ақша нарығымен және ақша капиталының қозғалысымен тығыз байланысты. Тауар нарығы өндірістік байланыстарды қамтамасыз етсе, ақша қатынастары осы процестердің қаржылық негізін қалыптастырады.

Бағалы қағаздар нарығын жіктеу

Бағалы қағаздар нарығын жіктеу көптеген тұрғыда бағалы қағаздардың жіктелуіне ұқсайды. Жіктеудің мағынасы — оның тәжірибелік қолданылуымен анықталады.

  • Халықаралық және ұлттық нарық

    Шекарааралық капитал қозғалысы мен ішкі эмиссия ерекшеліктері.

  • Ұлттық және аумақтық (территориялық) нарық

    Ел ішіндегі өңірлік инфрақұрылым мен қатысушылардың шоғырлануы.

  • Нақты түрлер бойынша нарық

    Акциялар, облигациялар және басқа құралдар сегменттері.

  • Мемлекеттік және корпоративтік нарық

    Эмитент табиғатына қарай тәуекел мен реттеу ерекшеліктері.

  • Алғашқы және туынды (деривативтер) нарық

    Негізгі құралдар және олардан туындайтын келісімшарттар.

Қаржы нарықтары және бағалы қағаздар нарығының байланысы

Тауар экономикасында негізгі мақсат — пайда табу. Сондықтан кез келген нарық белгілі бір деңгейде капитал салу (инвестициялау) алаңы ретінде қарастырылады: өндіріс пен саудаға, жылжымайтын мүлікке, антиквариатқа, қымбат металдарға және өзге де активтерге қаражат салуға болады.

Капиталды жинақтау және қайта бөлу логикасы

Инвестициялау үшін алдымен капиталды жинақтау қажет. Капиталды жинақтау мен оны тарту өрісі — қаржыландыру саласы. Қаржы қатынастары басым негізгі нарықтарға мыналар жатады:

  • Банктік капитал нарығы

  • Бағалы қағаздар нарығы

  • Валюталық нарық

  • Сақтандыру және зейнетақы нарықтары

Қаржы нарықтары (капитал нарықтары) — қаражаттың алғашқы иелері мен оның соңғы пайдаланушылары арасын байланыстыратын тетік. Дегенмен бағалы қағаздардың барлығы бірдей тек қаржы капиталының қозғалысынан бастау алмайтындықтан, бағалы қағаздар нарығын толықтай қаржы нарығымен теңестіру әрдайым дәл бола бермейді.

Қор нарығы ұғымы

Бағалы қағаздар нарығының ақшаны капитал ретінде қарастыратын бөлігі қор нарығы деп аталады және ол қаржы нарығының құрамдас бөлігі саналады. Қор нарығы, әдетте, бағалы қағаздар нарығының ең ауқымды бөлігін қамтиды.

Қалған сегменттер көлемі шағын болғандықтан, тәжірибеде жиі жеке атаумен бөлінбей, «бағалы қағаздар нарығы» мен «қаржы нарығы» ұғымдары кейде синоним ретінде қолданылып кетеді. Шартты түрде бұл бөлікті ақша нарығы және тауарлық бағалы қағаздар нарығы (немесе өзге құралдар нарығы) деп қарастыруға болады.

Қаржыны тарту және бос қаражатты орналастыру

Бағалы қағаздар нарығының орнын екі қырынан түсіндіруге болады: қаржыны әртүрлі табыс көздерінен тарту және бос қаражатты әр нарыққа орналастыру.

Қаржы көздері

Қаржыны жұмылдыру ішкі және сыртқы көздерден жүргізіледі. Ішкі көздерге әдетте амортизациялық аударымдар мен бөлінбеген пайда жатады. Сыртқы көздердің негізі — банктік несие және бағалы қағаздар шығару арқылы тартылған қаражат.

Көп жағдайда ішкі көздер басым болады, өйткені сырттан тартылған қаражаттың түпкі негізі де экономикадағы табыстың қайта бөлінуімен байланысты. Дамыған елдер тәжірибесінде ішкі көздер шамамен 75% деңгейінде, ал банктік несие мен бағалы қағаздар арқылы тарту тиісінше шамамен 5% және 20% болуы мүмкін.

Бос қаражатты орналастыру бағыттары

Бос қаржыны әртүрлі салаларға бағыттауға болады: өндіріс пен шаруашылық қызметіне (өнеркәсіп, құрылыс, сауда, байланыс), жылжымайтын мүлікке, антиквариатқа, бағалы заттар мен қымбат металдарға, өнер туындыларына. Сонымен қатар қаражатты шетел валютасына ауыстыруға, сақтандыру немесе зейнетақы қорларына салуға, бағалы қағаздарды сатып алуға, қарызға беруге не банк депозитіне орналастыруға болады.

Нарықтар арасындағы бәсеке нені анықтайды?

Бағалы қағаздар нарығы капитал салуға болатын көптеген бағыттардың бірі болғандықтан, ол инвестор қаражатын тарту үшін басқа нарықтармен бәсекеге түседі. Қаржы ағындарының кірісі мен шығысына негізінен мына факторлар әсер етеді:

  1. 1)

    Табыстылық деңгейі (күтілетін пайда).

  2. 2)

    Салық салу шарттары және реттеу жүктемесі.

  3. 3)

    Тәуекел деңгейі: капиталды жоғалту немесе күткен табысқа жете алмау ықтималдығы.

  4. 4)

    Нарықтың ұйымдастырылуы: инвесторға қолайлылық, жылдам кіру/шығу мүмкіндігі, ақпараттың ашықтығы.

Бағалы қағаздар нарығының қызметтері

Бағалы қағаздар нарығы орындайтын қызметтерді екі топқа бөлуге болады: жалпы нарықтық және арнайы.

Жалпы нарықтық қызметтер

  • Коммерциялық қызмет

    Операциялардан табыс табуға мүмкіндік береді.

  • Бағалау (баға белгілеу) қызметі

    Нарықтық бағаның қалыптасуын және оның үздіксіз өзгерісін қамтамасыз етеді.

  • Ақпараттандыру қызметі

    Қатысушыларды сауда объектілері мен нарық ахуалы туралы ақпаратпен қамтамасыз етеді.

  • Реттеу қызметі

    Сауда ережелерін қалыптастырады, дауларды шешуге жағдай жасайды, бақылау мен басқару тетіктерін ұйымдастырады.

Арнайы қызметтер

  • Қайта бөлу қызметі

    Қаржыны экономиканың әр саласы мен қатысушылары арасында тиімді бөлуге ықпал етеді.

  • Тәуекелден сақтандыру (хеджирлеу)

    Баға мен қаржыландыру тәуекелдерін төмендетуге бағытталған, туынды құралдар арқылы іске асады.

Қайта бөлу қызметінің негізгі бағыттары

  1. 1)Экономика салалары мен қызмет өрістері арасында қаржыны бөлу.
  2. 2)Халық жинақтарын өндірістік емес нысандардан өндірістік инвестицияға бағыттау.
  3. 3)Қосымша ақша эмиссиясына сүйенбей, мемлекеттік бюджет тапшылығын қаржыландыруға жағдай жасау.

Тәуекелден сақтандыру қызметі негізінен туынды қаржы құралдарына (фьючерстер, опциондар) байланысты қалыптасты. Бұл тетік тәжірибеде хеджирлеу механизмдері арқылы жүзеге асады.

Нарықтың құрамдас бөліктері: негізгі сегменттер

Бағалы қағаздар нарығының құрылымы, әдетте, белгілі бір бағалы қағаз түрлеріне және сауда ұйымдастыру тәсілдеріне сүйенеді. Осыған сәйкес нарықтың мынадай сегменттерін ажыратуға болады:

Алғашқы және екінші ретті нарық

Алғашқы нарық

Бағалы қағаздардың алғашқы иелеріне сатылуы, яғни эмиссияның бастапқы орналастырылуы. Бұл кезеңнің өз талаптары мен ережелері бар.

Екінші ретті нарық

Бұрын шығарылған бағалы қағаздардың қайта айналымға түсуі: бір инвестордан екіншісіне өтуі, мәмілелер мен есеп айырысу рәсімдерінің жиынтығы.

Ұйымдастырылған және ұйымдастырылмаған нарық

Ұйымдастырылған нарық

Белгіленген ережелер бойынша, лицензияланған мамандандырылған қатысушылар (делдалдар) арқылы жүргізілетін айналым.

Ұйымдастырылмаған нарық

Нарық қатысушылары мәмілелерді бірыңғай қатаң регламентке сүйенбей жасайтын айналым.

Биржалық және биржадан тыс нарық

Биржалық нарық

Қор биржаларында ұйымдастырылған сауда. Мұнда мәмілелер биржа ережелеріне сай және көбіне биржалық делдалдар арқылы жүзеге асады.

Биржадан тыс нарық

Биржадан тыс жасалатын мәмілелер. Бұл сегмент ұйымдастырылған да, ұйымдастырылмаған да болуы мүмкін.

Дәстүрлі және компьютерленген сауда

Сауда дәстүрлі форматта да, компьютерлік байланыс жүйелері арқылы да жүргізіледі. Компьютерленген (электронды) нарықтың ерекшеліктері:

  • Нақты бір жерде жүздесу қажеттілігі жоқ: сатушы мен сатып алушы физикалық тұрғыда бір кеңістікте кездеспейді.

  • Процестердің автоматтандырылуы: қатысушылардың рөлі көбіне сауда жүйесіне тапсырыс берумен шектеледі.

Кассалық және жедел (мерзімді) нарық

Кассалық (spot) нарық

Мәміле міндеттемелері жедел орындалатын нарық: әдетте 1–2 жұмыс күні ішінде есеп айырысу жүзеге асады.

Жедел (мерзімді) нарық

Орындалу мерзімі 2 күннен ұзақ болатын мәмілелер нарығы. Көбіне мерзім шамамен 3 айға дейін созылады.

Қорытынды

Бағалы қағаздар нарығы капиталды тарту мен оны қайта бөлудің маңызды механизмі ретінде экономиканың көптеген секторымен байланысты. Оның құрылымы (алғашқы/екінші ретті, ұйымдастырылған/ұйымдастырылмаған, биржалық/биржадан тыс, дәстүрлі/электронды, кассалық/мерзімді) нарық қатысушыларының мақсаттары мен тәуекелдеріне қарай әртүрлі құралдар мен сауда форматтарын ұсынады.