Қазақтың айнасы
Баспа ісі — қоғамның білім, ғылым және мәдениет салаларын кең көлемде таратып, ұжымдық жадыны қалыптастыратын маңызды институт. Қазақстандағы баспа тарихы әлемдік баспа эволюциясымен сабақтасып, ұлттық кітап шығару дәстүрінің, қазақ тіліндегі басылымдардың және энциклопедиялық білімнің дамуына негіз қалады.
Негізгі ұғым
Баспа — кітап, газет, журнал, плакат және басқа да баспа өнімдерін дайындап, жарыққа шығаратын кәсіпорын. Өнім түріне қарай кітап баспасы және газет-журнал баспасы болып бөлінеді; бағытына қарай ғылыми, бұқаралық, балалар баспалары ретінде жіктеледі.
Баспа ісінің әлемдік бастаулары
Қолжазба дәстүрі және алғашқы көпшілік мәтіндер
Ертедегі көпшілікке арналған мәтіндер (діни уағыздар, қолжазба кітаптар) алдымен ағаш қабығына, теріге, кейін қағазға қолмен көшіріліп жазылды. Ірі қалаларда қолжазба кітапты безендірумен айналысатын көшірмешілер, түптеушілер, миниатюрашы суретшілер топтастырылған орталықтар жұмыс істеді.
Қытай: ксилографиядан жылжымалы қаріпке дейін
Біртекті мәтінді көп данамен тарату тарихы Қытайда ксилографияның (ағаш қалыппен басу) пайда болуымен байланысты (VIII–IX ғасырлар). Осы әдіспен 868 жылы будда дінінің қасиетті кітабы — «Жақұт сутра» басылды. 1040–1048 жылдары Би Шен жылжымалы қаріптерді және құйма әріптермен теру үдерісін ойлап тапты. XIV ғасырда Қытайда түрлі-түсті баспа дамып, 1340 жылы «Сутранның түсініктемелері» екі түсті бояумен жарық көрді.
Еуропа: Гутенберг төңкерісі
1445 жылы неміс өнертапқышы Иоганн Гутенберг кітап басуда жылжымалы құйма әріптерді алғаш жүйелі түрде қолданды. Бұл жаңалық кітап өндірісін жеделдетіп, білімнің кең таралуына ықпал етті.
Ресей: алғашқы орыс кітабы
1564 жылы Иван Федоров пен Петр Мстиславец орыс тіліндегі тұңғыш кітап — «Апостолды» басып шығарды. XVI–XVII ғасырларда баспаханалар іріленіп, өнім көлемі ұлғайған сайын жекелеген кәсіби баспагерлер қатары көбейді.
XVIII–XX ғасырлар: баспаның индустриялануы
XVIII–XIX ғасырларда алдыңғы қатарлы елдерде баспалар саны жылдам өсті. XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында баспалар акционерлік қоғам түрінде құрылып, өз ішінде кітап және газет-журнал бағыттарына саралана бастады. Бұл кезеңде баспа мен баспахана көбіне бір құрылымның ішінде жұмыс істеп, кітаптар сол жерде дайындалып, басылып шығатын.
Қазақ тіліндегі кітап шығару: алғашқы кезең
Қазақ тілінде кітап шығару тарихы 1800 жылы Қазан қаласында ашылған бірінші Азиялық баспаханадан басталады. 1809 жылы Қазан университетінде баспа ашылды. XIX ғасырда Қазан Орта Азия мен Қазақстан халықтарының мәдени-ғылыми мұраларын жинап, зерттеп, жариялайтын маңызды орталыққа айналды.
XIX ғасырдың екінші жартысында Орынбор, Уфа, Ташкент, Санкт-Петербург, Троицк, Астрахан қалаларында да қазақша кітаптар шығаратын баспалар пайда болды. Солардың ішінде «Ағайынды Каримовтар», «Шарқ», «Тұрмыш», «Умид», «Урнәк» секілді баспалардың орны ерекше.
Тұңғыш қазақша кітап
Қазақ тіліндегі тұңғыш кітап — «Қазан» гимназиясы баспаханасы шығарған «Сейфүл-мәлік» қиссасы (1807).
Маңызды басылымдар
XIX–XX ғасырлар тоғысында қазақ әдебиеті мен ағартушылығы үшін құнды кітаптар жарық көрді: Қадырғали Жалаиридің «Джами-ат-тауарих» (1851), Ы.Алтынсариннің «Қырғыз хрестоматиясы» (1879), А.Құнанбаевтың өлеңдер жинағы (1909), С.Көбеевтің «Қалың малы» (1913) және басқалар.
Статистика
1917 жылға дейін қазақ тілінде 700-ге жуық кітап басылып шықты.
Кеңестік кезең: басқару жүйесі және институттардың қалыптасуы
Қазан төңкерісінен кейін кітап басу ісі мемлекет иелігіне өтті. 1917 жылғы 29 желтоқсанда қабылданған «Мемлекеттік баспа туралы» декрет бойынша баспа ісін қайта құруға қажет материалдық-техникалық база мен кітап қорлары мемлекет меншігіне берілді. 1917 жылдың соңында БОАК, сондай-ақ Санкт-Петербург пен Мәскеу кеңестері жанынан баспа бөлімдері ашылды.
Ұлт істері жөніндегі Халық комиссариаты құрылып, баспа жұмыстарының бір бөлігі осы құрылым арқылы ұйымдастырылды. 1918–1919 жылдары баспа жұмысын Оқу халық комиссариаты мен Ұлт халкомы құрған Мұсылман істері жөніндегі комиссариат басқарды. 1918 жылғы 12 мамырда Қырғыз (Қазақ) бөлімі қосылды. 1919 жылы күншығыс халықтары тілдерінде 7 млн дана жаңа газет, кітапша және бетшелер басылып таратылды.
Ортбас және Түркмембас
1924 жылдың мамырында Батыс және Шығыс баспалары негізінде КСРО халықтарының Орталық баспасы (Ортбас) ұйымдастырылды. Онымен қатар 1920 жылдың наурызында Ташкентте құрылған Түркістан мемлекеттік баспасы (Түркмембас) қазақ тілінде кітап шығаруды жалғастырды. 1921 жылы бұл баспадан қазақ тілінде 680 570 дана, өзбек тілінде 2 147 850 дана, түрікмен және тәжік тілдерінде 233 800 дана кітап басылып шықты.
Қазақстандағы алғашқы қадамдар
Қазақстанда алғашқы кітап 1918 жылы басылды. 1918 жылдың қарашасында Ордада баспа және аударма бөлімдері ашылып, «В.И. Лениннің Америка жұмысшыларына хаты», «РСФСР Конституциясы (Негізгі заңы)» сияқты мәтіндер жарияланды.
1920 жылғы 3 қарашада Қырғыз (Қазақ) АКСР ОАК «Қазақ мемлекеттік баспасы туралы» декрет қабылдады, 24 қарашада ережесі бекітілді. 1921 жылы Оқу халық комиссариаты құрамында Мемлекеттік баспаны басқаратын Бас басқарма құрылып, оқулықтар жасау мен саяси әдебиеттерді аудару жұмыстары жүйеленді. 1921–1922 жылдары Қазақстанда 29 баспахана және бір литография жұмыс істеді; бір жыл ішінде Мемлекеттік баспа 27 мың данамен 20 кітап шығарды.
1930–1960 жылдар: мамандану және қайта құрылым
1931 жылғы 22 қазандағы қаулыдан кейін Мемлекеттік баспа «Қазақстан баспасы» (Казиздат) болып қайта құрылды. Кейін баспалар маманданып, бірқатар бағыттық ұйымдар қалыптасты. 1941 жылдың басында республикадағы баспалар біріктіріліп, Қазақ біріккен мемлекеттік баспасы (КазОГИЗ) аталды. Соғыстан кейін баспалар қайтадан даралана бастады: 1945 жылы Қазақстан Ғылым академиясының «Ғылым» баспасы ашылды; 1947 жылы оқу-педагогикалық бағыттағы баспа (кейін «Рауан»), 1950 жылы көркем әдебиет баспасы (кейін «Жазушы») бөлініп шықты. 1962 жылы «Қазақстан» атауы бекітіліп, сол жылы ауыл шаруашылығы әдебиеті баспасы (кейін «Қайнар») жұмысын бастады.
Тәуелсіздік дәуірі: нарық және жаңа баспалар
Қазақстан тәуелсіздік алып, нарықтық экономикаға көшкен кезеңде баспа ісінің құрылымы түбегейлі өзгерді: мемлекеттік баспалардың қатарына көптеген жекеменшік баспалар қосылды. Бұрын бір орталықтан жоспарлы түрде басқарылған баспа, полиграфия және кітап саудасы салалары жаңа талаптарға бейімделді.
Дәстүрлі баспалармен бірге («Қазақстан», «Жазушы», «Жалын», «Рауан», «Өнер», «Қайнар», «Ғылым», «Білім», «Санат», «Балауса», «Ана тілі», «Қазақ энциклопедиясы», «Дәуір», «Сарыарқа») «Жеті жарғы», «Жібек жолы», «Атамұра», «Өлке», «Ел», «ЕР-Дәулет» сияқты ондаған жекеменшік баспа қалыптасты. Мемлекет тарапынан қабылданған бірқатар шешімдер саланың нарық жағдайында дамуына бағдар берді.
«Қазақ энциклопедиясы»: ғылыми-анықтамалық мектеп және ұлттық білім кеңістігі
«Қазақ энциклопедиясы» — ғылыми-анықтамалық баспа мекемесі. Ол әмбебап және тақырыптық энциклопедиялар, анықтамалықтар, сөздіктер, тілашарлар шығарумен қатар, көне қолжазбалар мен тарихи басылымдарды қайта жариялау, күрделі ғылыми зерттеулерді жарыққа шығару ісімен айналысады.
Құрылу тарихы және ұйымдық негізі
Қазақстан Компартиясы ОК мен Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің 1967 жылғы 13 қыркүйектегі қаулысына сәйкес, 1968 жылғы 1 қаңтарда Қазақ КСР Ғылым академиясы жанынан Қазақ совет энциклопедиясының Бас редакциясы құрылды. 130 адамнан тұратын ұжым 11 ғылыми редакцияға топтастырылды.
Бас редакция жанынан ғылым салалары бойынша 29 ғылыми-салалық алқа және кеңесшілер тобы ұйымдастырылып, 313 ғалым мен маман тартылды (оның ішінде 27 академик пен корреспондент мүше, 84 ғылым докторы, 189 ғылым кандидаты). 1975 жылы ұйым мемлекеттік комитет жүйесіне қосылды, ал 1993 жылы атауы Қазақ энциклопедиясының Бас редакциясы болып өзгерді. 2001 жылғы 2 қарашадан бері ұйым «Қазақ энциклопедиясы» атауымен қызмет етеді.
Басты басылымдар мен жобалар
- 12 томдық «Қазақ совет энциклопедиясы» (1972–1978).
- Энциклопедияның әліпбилік пән-есім көрсеткіші (1982).
- «Қазақ Советтік Социалистік Республикасы» энциклопедиялық анықтамалығы (1980–1981; қазақ және орыс тілдерінде).
- Қазақ және орыс тілдерінде шыққан 4 томдық «Қазақ ССР» қысқаша энциклопедиясы.
- Жас оқырмандарға арналған сериялар: «Ол кім, бұл не?» (1985–1987), «Негеш» (1995), «Әлемде талай қызық бар» (1986–1990; екі тілде).
Тұлғалар, мұра және қайта басылымдар
Баспа ұжымы ұлттық ғылым мен мәдени мұраны жаңғыртуға да айрықша үлес қосты: Ш.Уәлиханов шығармаларының академиялық бес томдығы (1984–1985, орыс тілінде), М.Әуезовтің таңдамалы мақалалары (1997), «Құрманғазы» (1998), «Қорқыт» (1999), «Ә.Бөкейхан. Таңдамалы» (1995) сияқты еңбектер қайта басылды. Сондай-ақ XX ғасыр басындағы «Қазақ» газеті (1998) мен «Айқап» журналы (1995) кітап түрінде жарияланды.
Абай Құнанбаевтың 150 жылдығы қарсаңында «Абай» энциклопедиясы (1995) әзірленіп, жарық көрді. Бұл еңбек Қазақстан Республикасының Мемлекеттік сыйлығымен бағаланды.
Аймақтық энциклопедиялар
Облыстар мен қалалар тарихына арналған еңбектер қатарында «Алматы» (1983, 1996), «Қарағанды» (1990), «Ақмола» (1995) энциклопедиялары бар. 2001 жылы шыққан халықаралық «Түркістан» энциклопедиясы өңір тарихын, ғылым мен мәдениет қайраткерлерін және қоғамдық өмірді кеңінен таныстырды.
Жадыны сақтаған көптомдық
ІІ дүниежүзілік соғыста қаза тапқан азаматтарды мәңгі есте қалдыру мақсатында «Отан қорғау жолында құрбан болған боздақтарға ескерткіш-кітап» айдарымен әр облыстан 2–7 кітаптан тұратын «Боздақтар» көптомдығы қазақ және орыс тілдерінде жарияланды.
Ұлттық энциклопедия жобасы
1996 жылдан бастап «Қазақстан» ұлттық энциклопедиясын шығару басталды; алғашқы томы 1998 жылы жарық көрді.
Басшылық сабақтастығы
Бас редакцияны әр кезеңде М.Қ.Қаратаев (1968–1979), М.Қ.Қозыбаев (1980–1986), Р.Н.Нұрғалиев (1986–1997), Ә.Нысанбаев (1997–2003), Б.Ғ.Аяған (2003–2008) басқарды. 2008 жылдан бері басшылықты Б.Ө.Жақып атқарып келеді.
Әдебиеттер
- Қазақ совет энциклопедиясы. 12 томдық. Бас ред. М.Қаратаев. Алматы: Қазақ энциклопедиясы Бас редакциясы, 1972–1978.
- Алфавитті пән-есім көрсеткіші. Бас ред. М.Қозыбаев. Алматы: Қазақ энциклопедиясы Бас редакциясы, 1982. 540 б.
- Қазақ Советтік Социалистік Республикасы. Энциклопедиялық анықтама. Алматы: Қазақ энциклопедиясы Бас редакциясы, 1980. 535 б.
- Қазақ ССР. Қысқаша энциклопедия. Бас ред. М.Қозыбаев. Алматы: Қазақ энциклопедиясы Бас редакциясы, 1984. Т.1. 592 б.
- Боздақтар. Көптомдық. Бас ред. Р.Нұрғалиев. Алматы: Қазақ энциклопедиясы Бас редакциясы, 1994.
- Қазақстан. Ұлттық энциклопедия. Бас ред. Ә.Нысанбаев. 1-том. Алматы: Қазақ энциклопедиясы Бас редакциясы, 1998. 720 б.