Қазақстан Республикасындағы метрологияның даму жағдайы туралы қазақша реферат
Қазақстан Республикасындағы өлшеу техникасы мен метрологияның қалыптасу тарихы Ресейдегі метрология жүйесінің дамуымен тығыз байланысты. Бұл саладағы алғашқы ұйымдық құрылымдар өлшеу құралдарының жарамдылығын анықтауға, олардың көрсеткіштерін нақты өлшем мәндерімен салыстырып тексеруге бағытталды.
Негізгі идея
Өлшеулердің дұрыстығы өндіріс, сауда және қауіпсіздік үшін шешуші рөл атқарады.
Басты құрал
Салыстырып тексеру: өлшеу құралын эталонмен салыстыру арқылы дәлдігін растау.
Нәтиже
Метрологиялық инфрақұрылым кеңейіп, халықаралық талаптарға бейімделді.
Алғашқы қадамдар: 1923–1930 жылдар
1923: Семейдегі алғашқы кеңсе
1923 жылы алғашқы құрылым Семей бөлімінің Омбы салыстырып тексеру палатасы ретінде пайда болды. Негізгі міндеті — өндірісте және саудада қолданылатын аспаптардың пайдалануға жарамдылығын анықтау, өлшемдерін нақты мәндермен салыстырып тексеру.
1925–1929: мәртебе мен атаудың өзгеруі
1925 жылы Семей бөлімінің атауы дербес салыстырып тексеру палатасы болып өзгертілді. Жұмыс аумағына Семей және Жетіқара өңірлері кірді. Ал Қазақстанның өзге аумақтары Саратов, Орынбор және Орта Азиядағы өлшем мен таразы палаталарына қарады.
1929 жылғы 1 қазанда Семей өлшем және таразы палатасы Қазақстанның аймақтық өлшем және таразы салыстырып тексеру палатасы болып қайта аталды. Оны Вильковский Н.З. басқарды.
Алматыға көшу және бастапқы құралдар
Қазақ КСР Халық Комиссарлар Кеңесінің шешімімен аймақтық палата Семейден республиканың астанасы Алматыға көшірілді. Ол кезеңде Қазақстанда негізінен қарапайым өлшеу құралдары ғана болды: таразылар, кірлер, сыйымдылық пен ұзындық өлшемдері, манометрлер.
Ұйымдық қайта құрулар және өсу: 1931–1938 жылдар
1931
Аймақтық салыстырып тексеру палатасы Қазақстанның аймақтық стандарттау палатасы болып қайта құрылды.
1933–1935
Ұйым атауы бірнеше рет өзгеріп, өлшем мен таразы бойынша өкілетті басқару құрылымына, кейін ІІМХК негізіндегі өлшем мен таразы бөліміне айналды.
1938
Өлшеу құралдары мен өлшем істері жөніндегі өкілетті басқару комитеті құрылды. Құрылым орталық аппараттан және 14 облыстық бөлімнен тұрды, жалпы қызметкерлер саны 129 адамға жетті.
Дамудың қозғаушы факторлары
- Өндірістің және мәдени-экономикалық өмірдің жандануына байланысты өлшеу құралдары саны артты.
- Салыстырып тексеру органдары көбейді, тексерілетін құралдардың номенклатурасы кеңейді.
Соғыстан кейінгі кезең және 1960-жылдардағы серпін
Қалпына келу және инфрақұрылымның кеңеюі
Соғыстан кейін халық шаруашылығы қалпына келіп, өлшеу құралдарының паркі көбейді. Алматыда мемлекеттік қадағалау зертханасы ұйымдастырылып, кейін ол Республикалық мемлекеттік қадағалау зертханасы (РМҚЛ) деп аталды.
Метрологияның қарқынды дамуы 1960-жылдары айқын көрінді: жабдықталуы жоғары 2 және 3-разрядты облыстық зертханалар белсенді түрде салына бастады.
Алматыдағы тексеру бағыттарының кеңеюі
Алматы мемлекеттік қадағалау зертханасында салыстырып тексеру бөлімдері құрылып, өлшеудің мына түрлерін қамтыды: механикалық, бұрышты-сызықтық, жылутехникалық және электрлік өлшеулер.
1970-жылдар: эталондар, жаңа зертханалар және жүйелік жаңарту
1971: республикалық басқарманың құрылуы
1971 жылғы ақпанда Қазақ республикалық мемлекеттік стандарт басқармасы құрылды. Жаңа ережелер енгізіліп, мақсаттар мен міндеттер нақтыланды: стандарттау мен метрологияны дамыту, өнім сапасы мен өндірістің техникалық деңгейін көтеру, сондай-ақ пайдалану және өндіріс шығындарын азайту.
Арнайы мекеме және жаңа бағыттар (1974)
1970-жылдары Алматыда физикалық шамалар бірліктерін сақтау және оларды жұмысшы өлшеу құралдарына беру үшін арнайы мекеме салу жоспарланды. 1974 жылы құрылыс аяқталып, жаңа зертханалар іске қосылды: акустикалық өлшеулер, жоғары қуатты өлшеулер, вибрация мен жылдамдық, жоғары және төмен температура, қысым, 100 мыңға дейінгі күш, жоғары жиілік.
Бұл қызметтер Қазақстан өндірістерін ғана емес, Орта Азия мен Батыс Сібір өңірлерін де қамтамасыз етті.
Қапшағай: радиациялық өлшеулер зертханасы (1972)
1972 жылы Қапшағай қаласында радиациялық қадағалау құралдарын салыстырып тексеруге арналған зертхана құрылды. Ол арнайы жабдықтармен қамтамасыз етіліп, изотоптарды сақтауға мүмкіндік жасады және альфа, бета, гамма сәулеленудің энергиясы бойынша өлшеу құралдарының толық диапазонын тексеруді орындады.
1996 жылға дейін бұл зертхана дозиметриялық және радиометриялық аппараттарды мемлекеттік салыстырып тексеруді қамтамасыз еткен жалғыз мекеме болды.
Аймақтық зертханалар және қайта ұйымдастыру (1975)
1970-жылдардың басында Өскемен, Целиноград, Шымкент және Жамбыл қалаларында зертханалар құрылып, 2 және 3-разрядты тексерудің заманауи құрылғыларымен жабдықталды.
1975 жылы Қазақ республикалық тарту қадағалау зертханасы Қазақ республикалық стандарттау және метрология орталығы (ҚазРСМО) негізінде қайта құрылды. Орталық өнім өндіру мен жасауды метрологиялық қамтамасыз ету жағдайын бақылауға, енгізілген стандарттардың сақталуын және шығарылатын өнім сапасын мемлекеттік қадағалау арқылы қамтамасыз етуге міндеттелді.
Өлшем бірлігін қамтамасыз етуге көшу
1971 жылдан бастап өлшеу құралдарының біркелкілігін мемлекеттік қадағалау жүйесінен өлшем бірлігін қамтамасыз етуге көшуге байланысты ауқымды жұмыс атқарылды. Республикада өндірілетін өлшеу құралдары мемлекеттік сынаудан өткізілді, өндірістегі құралдарды метрологиялық аттестаттау ұйымдастырылды, өлшеуді орындау әдістемелерін аттестаттау бағытындағы жұмыстар басталды. Бұл өз кезегінде халық шаруашылығы салаларындағы өлшеу жай-күйін талдауға негіз болды.
Стандарт үлгілері, эталондық база және ауқым
1977: түсті металдарға арналған мемлекеттік стандарт үлгілері
1977 жылы КСРО Мемстандартының тапсырмасымен Алматыдағы стандарттау және метрология орталығында (АСМО) түсті металдарға арналған мемлекеттік стандарт үлгілері жасалды. Свердловск филиалының метрологиялық ғылыми-зерттеу институтында осы үлгілер үшін арнайы техникалық құрылғы әзірленді.
Орталық 35 түрлі үлгіні реестрге енгізіп жүргізді және 9000 дана стандарт үлгісі дайындалды.
Эталондар және құралдар паркі
Республикада 8 миллионнан астам өлшеу құралы пайдаланылды. Осындай ауқымды метрологиялық қамтамасыз ету үшін АСМО базасында Басты стандарт үлгілері орталығы мен Басты мемлекеттік эталондар орталығы негізінде эталондық база құрылды.
Республика 17 жұмыс эталонымен, сондай-ақ 13 мың жоғары сапалы өлшеу құралы көрсеткіштерімен қамтамасыз етілді: оның ішінде 1-разрядтағы бастапқы 500-ден астам және 2-разрядтағы 700-ден астам құрал болды.
Тәуелсіздік кезеңі: құқықтық негіз және халықаралық интеграция
1992–1994: жүйелік өзгерістер
1992 жылы Қазақстан Республикасы тәуелсіздігін алғаннан кейін бұрынғы КСРО құрылымдарымен байланыстар өзгеріп, Мемстандарт жүйесінде және экономиканың құрылымында елеулі қайта құрулар басталды. Бұған дейін өлшемнің бірегейлігі Ресей Федерациясы мен Украинадағы метрологиялық институттар арқылы қамтамасыз етіліп келген еді: өлшемнің 17 түрі бойынша нормативтік құжаттар мен негізгі стандарттар сол жүйеде әзірленіп енгізілді.
Соның салдарынан республика алдында үш ірі міндет тұрды: қол жеткізілген өлшеу деңгейін сақтау, Қазақстанның мемлекеттік эталондар базасын қалыптастыру, халықаралық талаптарға сай нормативтік құжаттарды дамыту.
1993: «Өлшем бірлігі туралы» заң
1993 жылғы 18 қаңтарда Қазақстан Республикасы Үкіметінің шешімімен «Өлшем бірлігі туралы» заң қабылданды. Бұл құжат метрологиялық инфрақұрылымды басқарудың құқықтық қағидаттарын бекітіп, мемлекеттік қадағалаудың қалыптасқан нысандарын жаңартуға мүмкіндік берді. Сонымен қатар өлшем бірлігінің мемлекеттік жүйесін дамыту бағдарламасы қабылданды.
1994: халықаралық ұйымдарға мүшелік
1994 жылы Қазақстан Халықаралық заң шығарушы метрология ұйымына тең құқықты мүше ретінде кірді. Сондай-ақ мемлекет ИСО-ға мүше болып, ТМД елдерімен стандарттау, метрология және сертификаттау салаларында келісілген саясат жүргізу туралы келісімге қол қойды.
Қорытынды
Қазақстандағы метрология саласы салыстырып тексерудің бастапқы тәжірибесінен бастап, зертханалар желісі мен эталондық базасы бар кең инфрақұрылымға дейін өсті. Тәуелсіздік жылдары құқықтық негіз қалыптасып, халықаралық талаптармен үйлесімді даму бағыты бекітілді. Бұл өзгерістер өлшеулердің бірізділігі мен сенімділігін қамтамасыз етіп, экономиканың көптеген салаларындағы сапа мен қауіпсіздіктің тірегіне айналды.