Неміс өнеркәсіпшілерінің империялық одағы экономикалық жағдайды саяси қажеттілікке сәйкестендіруге қызмет етді
Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Германия: дағдарыс, Версаль және радикалдану
Германия Бірінші дүниежүзілік соғыста жеңіліп, жаңа аумақтарды әскери жолмен кеңейту мақсатына жете алмады. Жеңіліс салдарынан соғысқа дейін иеленген бірқатар территорияларынан және саяси ықпалынан айырылды. Германия өкілдері «тонаушы» деп бағаланған Версаль бітіміне қол қоюға мәжбүр болды.
Ішкі дағдарыс және Қараша революциясы
Герман империализмінің ішкі жағдайы да нашарлады. Соғыс күйзелісі, халық тұрмысының төмендеуі, кайзерлік өкіметтің дағдарысы революциялық ахуалдың пісіп-жетілуіне алып келді. 1918 жылғы Қараша революциясы буржуазиялық-парламенттік жүйенің құрылуына және еңбекшілерге демократиялық бостандықтардың берілуіне жол ашты.
Версаль «қамыты» және радикалды ағымдардың пайда болуы
Ел Версаль келісімінің ауыр шарттарын арқалап, тап күресі қызған кезеңде Германияда ұлтшыл, шовинистік, антикоммунистік бағыттағы қозғалыстар пайда болды. Басқа капиталистік елдермен салыстырғанда Германия экономикасы әлдеқайда тұрақсыз еді, өйткені оның қаржылық тіректерінің маңызды бөлігі шетел капиталына, әсіресе АҚШ пен Ұлыбританиядан келген қаржы ағындарына тәуелді болды.
Шетел капиталы, репарациялар және экономикалық тәуелділік
АҚШ пен Ұлыбританияның қаржылық-экономикалық ықпалы Германияға бір жағынан өндірістік әлеуетін қалпына келтіруге көмектесе отырып, екінші жағынан оның сыртқы тәуелділігін күшейтті. Репарация мәселесінің герман монополиялары үшін «қолайлы» шешілуі осы логикамен ұштасып жатты.
1924–1931 жж.
Германия репарация ретінде 11 млрд марка төлеп, өз экономикасына 26 млрд марка көлемінде қарыз және тікелей инвестиция алды.
Мағынасы
Қаржы ағындары өндірісті жандандырды, бірақ саяси мақсаттармен астасқан тәуелділік тетіктерін де қалыптастырды.
Фашизм ұғымы және оның ортақ белгілері
Германия мен Италия тарихы дүниежүзілік тарихтың құрамдас бөлігі. Екі елдегі әлеуметтік, экономикалық және саяси ахуал фашизмнің орнауына мүмкіндік тудырды.
Анықтама
Фашизм (итальянша fascismo — «бірлестік», «одақ») — реакциялық саяси ағым. Оның идеологиясында шовинизм, агрессиялық ұстаным, антикоммунизм және көптеген режимдерде антисемитизм айқын көрінді. Билікке келген кезде ол ашық террормен, саяси қарсыластарды жоюмен, құқықтар мен бостандықтарды шектеумен ұштасып отырды.
Италия
Ең алғашқы фашистік ұйымдар — Fasci di combattimento — Италияда 1919 жылғы наурызда пайда болды. Қозғалыс 1922 жылғы қазанда монополистік буржуазия мен монархияның қолдауымен билікке келді.
Германия
Германияда фашистік партия 1919 жылдың басына қарай қалыптаса бастады. Ол 1933 жылғы 30 қаңтарда монополистік буржуазияға, рейхсвердегі реакцияшыл топтарға және юнкерлерге сүйене отырып билікке келді.
Екінші дүниежүзілік соғыс және оның ауқымы
Билікке келген Германия фашистік режимінің негізгі сыртқы саясаты дүниежүзінде үстемдік орнатуға бағытталды. Жаулап алынған аумақтарда бейбіт тұрғындарға қарсы қылмыстар жасалып, адамзат тарихында ауыр із қалдырды. Фашистік мемлекеттер Екінші дүниежүзілік соғыстың тұтануына басты жауаптылардың бірі болды.
Қысқаша деректер
- Екінші дүниежүзілік соғыс 50 миллион адамның өмірін қиды.
- Тарихта шамамен 14,5 мың соғыс болғаны айтылады; олар 4 млрд адамның өмірін жалмаған.
- Ең қан төгілген әрі ең сорақысы — 6 жылға созылған II дүниежүзілік соғыс.
- Қақтығыс Еуропа, Азия, Африкадағы 40-тан астам елді қамтыды.
Геосаяси есеп: Германияны Кеңестер Одағына қарсы бағыттау
АҚШ пен Ұлыбританияның герман империализмін қаржылық-экономикалық қолдауында ұзақ мерзімді саяси есеп болды: Германияны Кеңестер Одағына қарсы күрестің негізгі құралына айналдыру. Ал герман империалистері өз кезегінде Drang nach Osten («Шығысқа қысым») жоспарын қайта жандандыруға ұмтылды.
Шетел заемдарының «алтын нөсері» индустрияны күшейтуге жұмсалды. Германияда жаңа қуатты монополиялар пайда болды: бүкіл химия өнеркәсібін бағындырған Фарбениндустри, болат тресі және басқалар. Олардың ықпалымен милитаристік ұйымдар құрылды. Нидерланд, Швейцария, Испания және өзге елдердегі неміс монополиялары бақылаған кәсіпорындарда Германияға арналған әскери ұшақтар мен сүңгуір қайықтар жасалды.
1933 жыл: фашизмнің халықаралық қауіпке айналуы
1933 жылғы қаңтарда герман монополистік капиталының Гитлерге өкіметті беруі фашизмді халықаралық қауіп дәрежесіне көтерді. Елде экономикалық күшпен қатар ірі әскери қуатты жинақтай алатын, реакцияшыл-шовинистік диктатураға сүйенген монополистік топтардың үстемдігі күшейді.
Коминтерн (1933) берген анықтама
Коминтерн Атқару комитетінің XII пленумы (1933) фашизмді «финанс капиталының реакцияшыл, шовинистік, империалистік элементтерінің ашық террористік диктатурасы» деп сипаттады. Мұнда таптық принцип — фашизмнің кімнің мүддесіне қызмет ететіні — негізгі өлшем ретінде алынды.
Монополистік капитал және нацистік партияны қаржыландыру
Монополистік капитал фашистерді бастапқыда бірден қабылдай қойған жоқ: жаңа қозғалысқа ірі буржуазияның кейбір өкілдері сенімсіздікпен қарады. Алайда Италияда да, Германияда да белгілі бір кезеңде ірі капитал фашистік диктатураны тиімді саяси құрал ретінде қарастыра бастады.
Германиядағы демеушілер туралы үзінділер
1920-жылдары Баварияда Гитлерді қолдайтын өнеркәсіпшілердің ықпалды тобы қалыптасты. Нацистік партияға қаржы бөлгендердің қатарында Х. Ауст, Альберт Пити, Хуго Брукман, фон Маффей және басқалар аталады. Қаржыландыруда неміс банкирлерінің де рөлі көрсетіледі: фон Штраус, Я. Шахт, Г. фон Штейн, К. фон Шредер, Ф. Рейнгард, К. Шмитт, Хилгарт және өзге тұлғалар. Гитлердің билікке келгенге дейінгі банкирлер алдындағы қарызы шамамен 12 млн марка болғаны айтылады.
1933 жылғы маңызды кездесу
1933 жылғы 20 ақпанда рейхстаг төрағасы Герингтің үйінде Гитлер ірі монополистермен кездесті (шамамен 20–25 өкіл). Ол парламенттік құрылысты жою бағдарламасын жариялап, оны іске асыру үшін қосымша қаржы талап етті. Нәтижесінде монополистер 3 млн марка бөлгені көрсетіледі.
Алғашқы репрессиялық шаралар және қоғамдағы үрей
Монополистік буржуазия Гитлер режимінің «жетістігі» ретінде жұмысшы табының саяси авангардының жойылуын атап өтті. Коммунистерді қудалау, социал-демократиялық партияға тыйым салу, кәсіподақтарды тарату — жаңа өкіметтің алғашқы шараларының бірі болды. Өндірістердегі ереуілдік күрес күрт азайды, көптеген коммунистер түрмеге қамалды. Тұтқындардың азапталғаны туралы хабарлар тарады, қоғамда үрей күшейді; ал фашистер жаппай жиналыстар мен шерулер өткізіп, өз күшін көрсетуге тырысты.
Экономикалық саясат: жеке меншік, тәркілеу және «Гитлер қоры»
Гитлер билікке келгеннен кейін өндіріс құрал-жабдықтарына жеке меншік негізінен сақталды. Алайда еврейлердің дүние-мүлкі тәркіленіп, билік құрылымдарына берілді немесе «арилік» өндірісшілерге арзанға сатылды. Жекелеген кәсіпкерлер фашистік немесе мемлекеттік аппаратпен келісімге келе алмаса, жеке меншігінен айырылуы мүмкін болды.
Негізгі қаржыландыру арналарының бірі 1933 жылы құрылған «Адольф Гитлер қоры» болды. Қорды Крупп фон Болен басқарды: оған мүше фирмалар жұмысшыларға төленетін жалпы жалақы қорының 0,5%-ын тұрақты түрде қорға аударып отырды. Алғашқы жылы қор 30 млн марка жинады.
«Экономика достары» үйірмесі және СС-ті қаржыландыру
Сонымен қатар Флик пен Кепплер ұйымдастырған «Экономика достары» үйірмесі жұмыс істеді. Оның құрамына ең ірі 40 банкир мен өнеркәсіпші кіргені, үйірменің негізінен СС құрылымын қаржыландырғаны айтылады. Бұл деректер фашистік қозғалыстың «ұлттық-халықтық» сипатынан гөрі, ірі капитал мүдделерімен байланысын көрсетуге бағытталған.
Даурықпа уәделер және әлеуметтік база
Фашистік жетекшілер жұмысшыларды тұрақты жұмыспен қамтамасыз етуге, шаруалардың, ұсақ дүкеншілердің, қолөнершілердің қарыздарын жоюға, салықтарын азайтуға уәде берді. Олар монополиялар мен банктерді сөз жүзінде сынап, буржуазиялық демократия мен парламентаризмге шабуыл жасады. Насихатта Версаль шартының Германияны кемсітті деген баптары кең қолданылды.
Нацистер адам қадірін құрметтеу идеясына қарсы шығып, мейірімсіздік пен озбырлықты дәріптеді. Әуелі ұсақ буржуазияны, кейін жұмысшылар мен шаруалардың бір бөлігін әлеуметтік даурықпа, нәсілшіл сандырақ және террор арқылы өз ықпалына тартты. Нәтижесінде кейбір әлеуметтік топтар өз түбірлі мүдделеріне қайшы түрде финанс капиталының ең реакцияшыл топтарына қызмет етті.
Соғыс экономикасы, еңбек күші және пайданың өсуі
Кеңестер Одағынан Германияға еріксіз жұмысқа шамамен 5 млн-ға жуық адам айдалғаны көрсетіледі. Мұндай жағдайда жұмыс күші монополиялар үшін құнсызданған ресурсқа айналды.
Krupp
1933–1934 жж. 6,6 млн → 1938–1939 жж. 21,1 млн
Dresdner Bank
1933 ж. 1,6 млн → 1940 ж. 90 млн
Фарбениндустри
1933–1940 жж. таза пайда 9 есе өсті
Мәтіндегі логика бойынша, фашистік қозғалысты қаржыландырған монополистер кейін өз қаражатын еселеп қайтарып отырды.
Жаулап алу жоспарлары және «Жасыл папка»
Қазіргі кезеңде фашистердің ірі неміс концерндерімен бірлесіп жаулап алынған жерлерді тонау жоспарлары туралы құжаттар көп жарияланғаны айтылады. Солардың бірі ретінде Герингтің 1941 жылғы маусымда жарияланған құпия нұсқауы — «Жасыл папка» аталады. Онда Кеңестер Одағына қарсы негізгі экономикалық мақсат Германия үшін азық-түлік пен мұнайды барынша көп алу деп көрсетілгені беріледі.
Мемлекеттік-монополистік реттеу және репрессиялық заңдар
Фашистік диктатура орнағаннан кейін ірі монополиялардың экономикалық қуаты мен мемлекеттің саяси билігі бірігіп, финанс және өндіріс капиталының мүддесін қорғауға бағытталған жүйе қалыптасты. Экономиканы мемлекеттік-монополистік реттеу екі бағытта жүргізілді: төтенше заңдар арқылы мемлекеттік аппаратты күшейту және экономиканы реттеуге мемлекеттің кең араласуы (мемлекет аппараты мен монополиялардың бірігуі).
Заңнамалық қатайту (мысалдар)
Мәтінде «Мемлекетті қорғау туралы заңға» енгізілген толықтырулар (1934, 1941, 1943) ерекше реакцияшыл сипатта болғаны келтіріледі: ұйымдарға «қоғамдық тәртіпті» күшпен бұзуға тыйым салу, диверсия үшін өлім жазасына дейінгі жаза, бүлік пен террорға қатысты кең түсіндірмелер, соғыс уақытында жазаларды қатаңдату сияқты нормалар аталады. Бұл нормалар фашизм соғыста жеңіліп, үшінші рейх күйрегенге дейін күшінде болғаны айтылады.
Экономиканы соғыс талаптарына бағындыру
1933 жылғы 8 ақпанда Гитлер мен Геринг экономикалық дағдарыспен күресу үшін жүргізіліп жатқан шараларды толықтай соғыс талаптарына бағындыру туралы шарт қойғаны қайталанып беріледі. Нақты экономикалық саясат осы мақсатқа негізделді: 1932–1933 жылдары соғыс мақсатына бөлінген қаржы 14,8 млрд маркаға өсті. Қаражаттың елеулі бөлігі жол-көлік инфрақұрылымына, әсіресе қорғаныс жолдарын салуға бағытталды.
Қосымша шаралардың бірі ретінде жеке кәсіпкерлік белсенділігін арттыруға бағытталған реттеу жүйесі аталады: өндіріс пен сауда орындарын көбейту, жеке кәсіпорындарға банктік қарыздарын өтеуге қаржы беру сияқты қадамдар жасалғаны көрсетіледі. Мәтін осы тұста 1934 жылы… деп үзіліп аяқталады.