Саяси партияның функциялары
Партиялық жүйе: ұғымы және қалыптасуына әсер ететін факторлар
Партиялық жүйе — азаматтармен, мемлекетпен, өзара және басқа саяси институттармен әрекеттесетін, сондай-ақ қоғамда белгілі бір деңгейде саяси-билік қатынастарына қатысатын партиялардың жиынтығы. Ол қоғамның саяси жүйесінің құрамдас бөлігі болып саналады.
Партиялық жүйе партиялардың ресми санымен емес, олардың саяси биліктің қалыптасуы мен қызмет ету тетіктеріндегі шынайы рөлімен айқындалады.
Партиялық жүйенің қалыптасуына әртүрлі факторлар ықпал етеді: экономикалық даму деңгейі, әлеуметтік-таптық күштердің арақатынасы, қоғамдық қатынастардың жетілуі, халықтың этникалық құрамы, тарихи және діни дәстүрлер және басқа да жағдайлар.
Саяси тәртіптер және партиялық жүйелер
Демократиялық тәртіп
Әдетте көппартиялық жүйемен сипатталады: партиялардың қызметі ресми түрде шектелмейді. Дегенмен көппартиялық жүйенің нақты құрылымы әр елде әртүрлі болады.
- Жапония мен Италияда бір үстем партиясы бар көппартиялық модель ұзақ уақыт қалыптасты.
- Жапонияда 1993 жылы ғана үстем либералды-демократиялық партияны бірнеше партиядан құралған коалиция алмастырды.
Авторитарлық тәртіп
Көбіне бірпартиялық принцип басым болады. Мұнда шешуші белгі — партиялардың саны емес, бір партияның заңды түрде билеуші үстем партия ретінде бекітілуі.
Іс жүзінде мұндай партияның рөлі көбіне бұқаралық қолдауды ұйымдастырумен шектеледі. Кейбір авторитарлық режимдер екі немесе одан да көп партияға рұқсат бергенімен, олардың ықпалы айтарлықтай шектеліп, қосалқы рөл атқарады.
Тоталитарлық тәртіп
Тек бір партияның қызметіне жол беріледі, қалғандары таратылып, тыйым салынады. Бұл модельде партия мемлекеттік биліктің басында тұрып, қоғамда үстемдік етеді.
Партия аппараты мемлекеттік аппаратпен біте қайнасып, партиялық және мемлекеттік қызметтің шекаралары көмескіленеді. Әдетте мұндай жүйелер демократиялық басқару әдістерінің дағдарысы кезінде пайда болады және уақыт өте келе саяси сахнадан ығысады.
Саяси партиялардың шығу тегі
Партиялар мен партиялық жүйелер қазіргі көптеген дамыған қоғамдарда саяси жүйенің негізгі элементтері болып табылады. Саяси партиялардың тарихы ежелгі дәуірлерден бастау алады: құрамы шағын, ауқымы тар ұйымдар Ежелгі Грекияда да кездескен. Бастапқыда олар аристократиялық саяси үйірмелер мен клубтар ретінде қалыптасып, билік үшін және билікке ықпал ету үшін өзара бәсекелесті.
Қазіргі мағынадағы саяси партиялар алдымен Еуропада пайда болып, кейін әлемнің басқа аймақтарына таралды. Алғашқы бұқаралық партиялар Англияда (либералдар, 1861 ж.) және Германияда (Жалпы Герман Жұмысшылар Одағы, 1863 ж.) құрылды. Кейінірек, ХІХ ғасырдың соңы мен ХХ ғасырдың басында Батыс Еуропаның көптеген елдерінде социал-демократиялық бағыттағы бұқаралық партиялар кеңінен орнықты.
Бұқаралық партиялардың пайда болуына әсер еткен негізгі себептер
- Жалпыға бірдей сайлау құқығының таралуы және саясатқа қатысу ауқымының кеңеюі.
- Таптық күрестің күшеюі, жұмысшы табының ұйымдық дамуы және өз партияларын құруы; оған жауап ретінде қарсы бағыттағы партиялардың қалыптасуы.
Саяси партиялар өркениеттің маңызды жетістіктерінің бірі ретінде қоғамдық-саяси өмірдің қажетті институты болып қала береді. Уақыт өте келе «партиялар керек пе, әрі олар көп болғаны дұрыс па?» деген сұрақ жиі талқыланатын тақырыпқа айналды. Бір жағынан, партиялар саясатты өркениетті емес әдістермен шиеленістіріп жіберуі мүмкін. Екінші жағынан, қоғам саяси мүдделерді ұжымдық түрде білдіретін субъектілерсіз әлсіреп, мемлекет пен қоғам арасындағы делдал буын жоғалған жағдайда биліктің (әсіресе төтенше жағдайларда) бонапарттық режимге ауысу қаупі артады.
Саяси партияның мәні және функциялары
Кез келген саяси партияның мәні — кімнің мүддесін қорғайтынында және білдіретінінде. Саяси партия белгілі бір экономикалық, әлеуметтік, мәдени және өзге де мүдделерді саяси және мемлекеттік деңгейде таныстыратын өкілдік институт болып табылады. Бұл оны жеке, кәсіби, корпоративтік немесе аймақтық тар мүдделерді білдіретін ұйымдар мен қозғалыстардан ерекшелендіреді.
Негізгі функциялары
- Мүдделерді білдіру: ірі әлеуметтік топтардың мүдделерін анықтау, қалыптастыру және негіздеу
- Ірі әлеуметтік топтарды белсендіру және интеграциялау
- Саяси идеология мен саяси ілім қалыптастыру
- Қоғамның саяси жүйесін қалыптастыруға қатысу
- Мемлекеттік билікті жүзеге асыруға қатысу
- Қоғамдық пікірді қалыптастыру
- Тұлғаны саяси әлеуметтендіру
- Мемлекетке, кәсіподақтарға және қоғамдық ұйымдарға кадр даярлау және өсіру
Осылайша, саяси партия — индивид пен саясат арасындағы тұрақты байланысты қамтамасыз етіп, азаматтардың еркін дамуын қоғамдық деңгейде іске асыруға мүмкіндік беретін институт.
Саяси партияларды жіктеу критерийлері
Алғашқы бұқаралық партиялар ХІХ ғасырда антагонистік таптардың ұйымдық дамуына және таптық күрестің күшеюіне байланысты пайда болғандықтан, ұзақ уақыт бойы таптық критерий негізгі өлшем болды. Қазіргі қоғамның әлеуметтік құрылымы әлдеқайда күрделенгендіктен, бұл критерий сирек қолданылады. Бүгінде партияларды бірнеше өлшем бойынша жіктеуге болады.
Қызмет ету ортасы бойынша
- Моноорта: бір әлеуметтік ортадағы мүдделерді білдіреді.
- Аралық: бірнеше әлеуметтік қауымдастыққа ықпал етуге ұмтылады.
- Бұқаралық (жалпы): жалпы халықтық ортаға бағытталады.
Саяси жүйедегі рөлі бойынша
- Оппозициялық: билікке ашық күрес жүргізеді.
- Билеуші: билікті жүзеге асыруға және нығайтуға бағытталады.
- Сайлау-бағдарлы: басты функциясы — сайлауға қатысу.
- Парламенттік: партиялық функциялармен бірге парламенттік қызметті жүзеге асырады.
Идеологиялық бағыты бойынша
- Революциялық: қоғам өмірін сапалы қайта құруға ұмтылады.
- Реформалық: елеулі өзгерістерді көздейді, бірақ негізгі құрылымды сақтауға бейім.
- Консервативті: қалыптасқан жағдайдың негізгі сипаттарын сақтауға ұмтылады.
- Реакциялық: қоғам дамуының алдыңғы кезеңдеріне ішінара немесе толық оралуды мақсат етеді.
Ұйымдық құрылымы бойынша
- Орталықтандырылған: бірыңғай бағдарлама, күшті басшылық, тәртіп және сатылылық.
- Орталықсыздандырылған: тұтас ұйымға ұмтылмайды, тұрақты мүшелік әлсіз болуы мүмкін.
- Кадрлық: шағын, кәсіби активтер арқылы әрекет етеді.
- Бұқаралық: тұрақты электоралдық негізге сүйенеді; басшылықты кәсіпқой саясаткерлер жүзеге асырады; қаржыландырудың маңызды көзі — мүшелік жарналар.
Партиялық жүйелердің типологиясы
Өз қызметінде өзара байланысты саяси партиялар партиялық жүйе құрайды. Партиялық жүйе — мақсаттарға жету жолында партиялардың бәсекесі мен ынтымақтастығын ұйымдастыратын механизм; оның аясында партиялық коалициялар қалыптасуы мүмкін.
Бірпартиялық
Тоталитарлық және авторитарлық нұсқалары кездеседі. Көбіне партия мемлекеттік аппаратпен тұтасып, партияға тән емес билік функцияларын орындай бастайды.
Салдары: бюрократиялану, сайлаушылар тарапынан демократиялық бақылаудың әлсіреуі, сайлаудың формалдануы.
Мысал ретінде 1903 жылы пайда болған РСДЖП-дан өрбіген КСРО Коммунистік партиясының (КОКП) биліктегі үстемдігін келтіруге болады: басқару құрылымында партия мүшелігі кадрлық ілгерілеудің маңызды шартына айналды.
Екіпартиялық
Билікте екі ықпалды партияның алма-кезек басым болуымен сипатталады. Классикалық мысал — АҚШ-тағы Республикалық және Демократиялық партиялар.
АҚШ-та бұл екі партияның түбірлі идеологиялық айырмашылығы әрдайым айқын бола бермейді: тұрақты бағдарламадан гөрі, белгілі кезеңдегі сайлау тұжырымдамалары басым болады. Сонымен бірге екі партия да билік үшін барлық деңгейде бәсеке жүргізеді.
Көппартиялық
Бірнеше партия қоғамдық қолдауға және билікке ықпал етуге таласады; коалициялар құру тәжірибесі жиі кездеседі. Бұл модель демократиялық саяси тәртіптерде кең таралғанымен, нақты конфигурация әр мемлекетте әрқилы.
АҚШ-тағы екіпартиялық жүйе: қысқаша сипаттама
АҚШ-та екіпартиялық жүйенің өзіне тән ерекшелігі бар: партияларда тұрақты мүшелік, қатаң тәртіп немесе біркелкі басқару құрылымдары әрдайым анық көрінбейді; белсенділік көбіне сайлау кезеңдерінде күшейеді. Партиялардың ықпалы штаттық деңгейдегі ұйымдар арқылы және сайлау үдерісі арқылы байқалады.
Демократиялық партия (1828)
Қоғамдық қабылдауда көбіне әлеуметтік саясатты белсендірек қолдайтын, «либералдырақ» күш ретінде сипатталады. Бұл бедел XX ғасырдың 1930-жылдарындағы дағдарыс кезінде Ф. Рузвельттің «Жаңа бағыт» саясаты арқылы күшейді: инфрақұрылымдық жобалар, жұмыспен қамту бағдарламалары және әлеуметтік сақтандыру бастамалары енгізілді.
Республикалық партия (1854)
Әдетте жеке кәсіпкерлікке көбірек сүйенетін, мемлекеттік шығындардың артуын және салық ауыртпалығын сынға алатын, «консервативтірек» күш ретінде қабылданады. Әлеуметтік бағдарламалардың құны мен мемлекеттік аппараттың ұлғаюы жөніндегі пікірталастарда бұл ұстаным жиі көрінеді.
АҚШ-та партиялық спектр кең: «консервативті демократтар» да, «либералды республикашылар» да кездеседі. Заң жобалары бойынша дауыс беру кезінде партиялық нұсқаулықтан гөрі жеке ұстанымдар мен сайлаушылардың мүдделері жиі басым түседі.
Қазақстанда көппартиялықтың қалыптасуы: негізгі үрдістер мен кезеңдер
ТМД елдеріне қоғамдық қозғалыстардың саяси партияларға айналу үрдісі тән. Демократия билікті жүзеге асыру формасы ретінде қоғамда әртүрлі мүдделердің міндетті түрде болуын көздейді, сондықтан көппартиялық осы қағидатпен тығыз байланысты.
КСРО ыдырап, КОКП саяси сахнадан кеткеннен кейін Қазақстанда көппартиялықты қалыптастыруға нақты мүмкіндіктер туды. Конституциялық деңгейде идеологиялық және саяси әралуандық танылды (6-баптың 1-тармағы). Белгілі бір кезеңде республикада ондаған қоғамдық-саяси қозғалыстар жұмыс істеді, ал 2004 жылғы 15 тамызда Әділет министрлігінде 12 саяси партияның жарғысы тіркеуден өтті.
Қазақстандық типология (қоғамтанушылар ұсынған)
- Социалистік бағдардағы партиялар
- Ұлттық-демократиялық типтегі партиялар
- Жалпы демократиялық бағыттағы партиялар
Көппартиялылықтың қалыптасу кезеңдері
- 1-кезең (1987–1989) — пікірталас клубтарының, тарихи-ағарту қоғамдарының, азаматтық бастамалар қозғалыстарының пайда болуы.
- 2-кезең (1990–1994) — қоғамдық бірлестіктер туралы заңнамалардың қабылдануына байланысты протопартиялық құрылымдардың тармақталуы.
- 3-кезең (1994 жылдан) — саяси партиялардың барлық деңгейдегі өкілдік органдарға сайлауға қатысу мүмкіндігіне ие болуы.
- 4-кезең — партиялық тізім бойынша дауыс берудің енгізілуімен байланысты кезең.
Нәтижесінде Қазақстанда ресми тіркеуден өткен республикалық партиялардың салыстырмалы түрде шағын тобы қалыптасты. Сонымен қатар өз қызметін жариялаған көптеген ұйымдар электоралдық базасын іздестіруді жалғастырып, өтпелі кезеңдегі саяси жүйеде өз орнын айқындауға және функцияларын нақтылауға бағытталған тұжырымдамаларын қалыптастыру үстінде болды. 2004 жылдың күзінде тіркелген партиялар партиялық тізім бойынша Мәжіліс сайлауына қатысып, өздерінің негізгі саяси функцияларының бірін іске асырды.