Қазақша рефераттар

Жекеше кәсіпкерлікті қорғау мен қолдау туралы

Кәсіпкерлік ұғымы (ҚР Азаматтық кодексі)

ҚР Азаматтық кодексінің (бұдан әрі — ҚР АК) 10-бабы 1-тармағына сәйкес, кәсіпкерлік — меншік түрлеріне қарамастан азаматтар мен заңды тұлғалардың тауарларға (жұмыстарға, қызметтерге) сұранысты қанағаттандыру арқылы таза табыс табуға бағытталған бастамашыл қызметі. Бұл қызмет жеке меншікке (жеке кәсіпкерлікке) немесе мемлекеттік кәсіпорынды шаруашылық жүргізу құқығына (мемлекеттік кәсіпкерлікке) негізделуі мүмкін.

Кәсіпкерлік қызмет кәсіпкердің атынан, оның тәуекелімен және мүліктік жауапкершілігімен жүзеге асырылады.

Кәсіпкерлік қызметтің негізгі құқықтық принциптері

1) Кәсіпкерлік қызмет еркіндігі принципі

Бұл принцип ҚР Конституциясының 26-бабы 1-тармағында бекітілген: «Әркімнің кәсіпкерлік қызмет еркіндігіне, өз мүлкін кез келген заңды кәсіпкерлік қызмет үшін еркін пайдалануға құқығы бар».

Принцип кәсіпкердің айналымнан алынбаған мүліктің кез келген түрін пайдалана отырып, заңда көзделген кез келген нысанда және кез келген салада өз ісін бастауға әрі жүргізуге құқығын білдіреді.

Сонымен бірге, Қазақстан заңнамасы бойынша кәсіпкерлік еркіндігі қоғам мүддесі үшін, конституциялық құрылыс негіздерін, басқа адамдардың адамгершілігін, денсаулығын және заңды мүдделерін қорғау, елдің қорғанысы мен мемлекеттік қауіпсіздікті қамтамасыз ету мақсатында қажетті шамада шектелуі мүмкін. Бұл шектеулердің бір көрінісі — шаруашылық қызметтің жекелеген түрлерін лицензиялау тәжірибесі.

2) Меншіктің алуан түрін тану және тең қорғау принципі

ҚР Конституциясының 6-бабына сәйкес: «Қазақстан Республикасында мемлекеттік меншік пен жеке меншік танылады және бірдей қорғалады».

Осыған байланысты кәсіпкерлік қызметті республикалық, коммуналдық немесе жеке меншіктегі мүлікті пайдалана отырып жүзеге асыратын субъектілер үшін меншік түріне қарай қандай да бір артықшылықтар немесе шектеулер белгілеуге жол берілмейді.

3) Бәсекелестікті қолдау және монополияландыруға жол бермеу принципі

Экономикалық қызметті монополияландыруға және жосықсыз бәсекеге бағытталған әрекеттерге жол бермеу — нарықтық экономиканы дамытудың және кәсіпкерлікті тиімді жүргізудің қажетті шарты.

Бұл бағытта 2001 жылғы 19 қаңтардағы «Бәсекелесу және монополистік қызметті шектеу туралы» заңның рөлі маңызды.

4) Кәсіпкерлік қызметті мемлекеттік реттеу принципі

Мемлекеттік реттеу барысында кәсіпкерлердің, мемлекеттің және жалпы қоғамның мүдделерінің теңгерімді сақталуына қол жеткізілуі тиіс.

5) Заңдылық принципі

Заңдылық принципі ерекше маңызды: ол құқықтық мемлекет құрудың негізі болып саналады.

  • Біріншіден, кәсіпкерлік қызмет заңнама талаптары қатаң сақталған жағдайда жүзеге асырылуы керек.

  • Екіншіден, мемлекет мемлекеттік билік органдарының және кәсіпкерлікті реттейтін жергілікті өзін-өзі басқару органдары қызметіндегі құқықтық актілердің заңдылығын қамтамасыз етуі тиіс.

6) Кәсіпкерлер мен тұтынушылардың құқықтарын қорғау принципі

Кәсіпкерліктің құқықтық принциптерінің түпкі мақсаты — тұтынушылардың мүдделерін толық қанағаттандыру арқылы кәсіпкерлікті дамыту.

Сонымен қатар кәсіпкерлер де мына мәселелерге мұқтаж: құрылымдарды құру тәртібін жеңілдету, негізсіз тексерулер мен артық мемлекеттік бақылауға жол бермеу, коммерциялық құпияны сақтау, әділ салық салуды қамтамасыз ету.

Осы мақсаттарға ҚР АК 10-бабының, сондай-ақ кәсіпкерлік қызметті реттейтін бірқатар заңдардың нормалары бағытталған.

Кәсіпкерге қажет негізгі нормативтік база

Тәжірибелік тұрғыдан алғанда, кәсіпкердің күнделікті жұмысында жиі сүйенетін негізгі құжаттары мыналар:

  • Қазақстан Республикасының 1995 жылғы 30 тамыздағы Конституциясы

  • ҚР Азаматтық кодексі (1999 жылғы 1 шілде, №409-1)

  • Салық кодексі: «Салықтар және бюджетке төленетін басқа да міндетті төлемдер туралы» (2001 жылғы 12 маусым, №209-II)

  • Әкімшілік құқық бұзушылықтар туралы кодекс (2001 жылғы 30 қаңтар, №155-II)

  • «Лицензиялау туралы» заң (1995 жылғы 17 сәуір, №2200)

  • «Қазақстан Республикасындағы еңбек туралы» заң (1999 жылғы 10 желтоқсан, №493-1)

  • «Еңбек қауіпсіздігі және еңбекті қорғау туралы» заң (2004 жылғы 28 ақпан, №528-II)

Сонымен қатар 2003 жылғы 18.10. №487-II «ҚР кәсіпкерлік мәселелері бойынша кейбір заңнамалық актілеріне өзгертулер мен толықтырулар енгізу туралы» заңның күшіне енгенін де ескерген жөн. Ол 1992 жылғы 04.07. «Жекеше кәсіпкерлікті қорғау мен қолдау туралы» заңға өзгерістер мен толықтырулар енгізді.

Жекеше кәсіпкерлік субъектілері: жіктеу және өлшемдер

Бұрын заңнамада кәсіпкерліктің нысандары ретінде «жеке» және «жекеше» кәсіпкерлік ұғымдары қолданылса, жаңа редакцияда жекеше кәсіпкерліктің субъектілері мына топтарға бөлінеді: жеке кәсіпкерлік субъектілері, микробизнес субъектілері, шағын, орта және ірі бизнес субъектілері.

Жеке кәсіпкерлік субъектілері

Заңды тұлға құрмай кәсіпкерлік қызметпен айналысатын жеке тұлғалар. Тіркеу тұрғылықты жері бойынша салық органында жүргізіледі.

Микробизнес субъектілері

Заңды тұлға құрмаған жеке тұлғалар, сондай-ақ жұмыскерлердің жылдық орташа саны 10 адамға дейін болатын заңды тұлғалар. Микробизнес шағын кәсіпкерліктің құрамына кіреді және шағын бизнеске арналған жеңілдіктерді пайдаланады.

Шағын кәсіпкерлік субъектілері

Заңды тұлға құрмаған жеке тұлғалар және жұмыскерлердің жылдық орташа саны 50 адамнан аспайтын, жыл ішіндегі активтерінің жалпы құны 60 000 еселік айлық есептік көрсеткіштен аспайтын заңды тұлғалар. Тіркеу тұрғылықты жері бойынша салық органында жүзеге асырылады.

Орта кәсіпкерлік субъектілері

Заңды тұлға құрмаған жеке тұлғалар және жұмыскерлердің жылдық орташа саны 250 адамға дейін, жыл ішіндегі активтерінің жалпы құны 325 000 еселік айлық есептік көрсеткіштен аспайтын заңды тұлғалар.

Шағын кәсіпкерлікке қатысты шектеулер

1997 жылғы 19.06. «Шағын кәсіпкерлікті мемлекеттік қолдау туралы» заңға енгізілген өзгерістерге дейін шағын кәсіпкерлік субъектілері ойын-сауық және шоу-бизнес саласында, банк қызметінде, сақтандыру нарығында (сақтандыру агенті қызметін қоспағанда), сондай-ақ бағалы қағаздар нарығында қызмет жүргізе алмады.

Кейін заңның 3-бабы 7-тармағына енгізілген түзетулерге байланысты, шағын кәсіпкерлік субъектілеріне тыйым салынған қызмет түрлерінің тізбесі едәуір кеңейді. Қазіргі уақытта төмендегі қызмет түрлерін жүзеге асыратын тұлғалар шағын кәсіпкерлік субъектілері бола алмайды:

  • есірткі, психотроптық заттар және прекурсорлардың айналымымен байланысты қызмет;

  • акцизделетін өнімдерді өндіру және (немесе) өткізу (алтын, платина және күмістен жасалған зергерлік бұйымдарды өндіруді қоспағанда);

  • ойын-сауық және шоу-бизнес саласындағы қызмет;

  • стандарттау, метрология, сертификаттау, сапаны тіркеу және басқару саласындағы қызмет;

  • сақтандыру нарығындағы қызмет (сақтандыру агенті қызметін қоспағанда);

  • бағалы қағаздар нарығындағы қызмет.