Корея
XIV ғасырдағы Кореядағы дағдарыс және биліктің ауысуына алғышарттар
XIV ғасырда Кореяның әлеуметтік-экономикалық жағдайы күрделі болды. Моңғолдардың жорықтары елді әлсіретіп қана қоймай, солтүстік аумақтардың бір бөлігінен айырды. Бұл мемлекеттік қазынаға ауыр салмақ түсіріп, билеуші әулеттің беделін төмендетті. Сондықтан бұл кезеңді Корея тарихындағы дағдарыс дәуірі деп атауға негіз бар.
Дағдарыстың негізгі үш факторы
1) Жер иеліктеріне мемлекеттік бақылаудың әлсіреуі. Бұл қазынаға түсетін түсімнің азаюына әкелді.
2) Шалғай өңірлердегі билік ықпалының төмендеуі. Нәтижесінде елдің тұтастығына қауіп төнді.
3) Моңғол үстемдігінің зардаптары. Әскери-саяси қысым мен экономикалық күйзеліс ұзаққа созылды.
Жаңа саяси күш: садэбу
Биліктің ауысуы тек бұрынғы билеуші топтың әлсіреуінен ғана емес, сонымен қатар жаңа саяси күштің қалыптасуынан да көрінеді. Кореяда мұндай күш ретінде орта және кіші жер иелерінен шыққан топ — садэбу танылды.
Садэбу өкілдері кедей шаруалардан құралған топ емес еді. Олар ғасырлар бойы орныққан неоконфуцийлік дәстүрді ұстанған, орта және кіші жер иелері болатын. Кейін олардың қатарына әскери шенеуніктер де қосылып, XIV ғасырдың соңына қарай саяси сахнада айрықша белсенділік көрсетті. Олар мемлекеттік жерді өз иелігіне заңсыз айналдырған бай ақсүйектерге қарсы тұрды.
Әскери қимылдар және аумақтық күрес
- 1356 жылы Конмин-ван Амноккан өзенінің арғы бетіне әскер жіберіп, моңғолдардың үш тірек пунктін талқандады. Сол жылы солтүстік-батысқа бірнеше жорық жасалып, нәтижесінде Ссансон бекінісі алынды. Ел аумағы кеңейіп, Хамгён өңірінің оңтүстік бөлігіне дейін ықпал күшейді.
- 1369–1371 жылдары Ляодун жеріне үш рет жорық ұйымдастырылып, Тоннэнбу қаласы бағындырылды. Осы арқылы Ляодун аймағына ықпал орнатуға ұмтылыс күшейді.
- 1374 жылы 25 мың әскер және 300 кемемен Чечжудо аралы бағындырылды.
- 1350–1389 жылдары оңтүстіктен келген жапон теңіз қарақшыларының шабуылдарына тойтарыс берілді.
Моңғол ықпалынан жерді азат ету жолында қоғамның төменгі қабаттарынан шыққан адамдар да әскери қызмет арқылы жоғары лауазымдарға көтеріле бастады. Бұл өзгерістер елді басқару жүйесін қайта қарауды, яғни реформаларды талап етті.
Реформаларға ұмтылыс: Чхунсон-ваннан Конмин-ванға дейін
Алғашқы талпыныс
Реформа жүргізуге алғаш ұмтылған билеушілердің бірі — Чхунсон-ван. Ол 1289 жылы 23 жасында таққа отырды, алайда сарай маңындағы топтар оның бастамаларын қолдамай, нәтижесінде оның биліктен кетуіне ықпал етті. Одан кейін Чхуннёль-ван қайта билікке келіп, 1308 жылға дейін басқарды.
Чхунмог-ван тұсындағы өзгерістер
Реформалардың нақты іске аса бастауы Чхунмог-ван билігімен байланыстырылады. Бұл кезеңде моңғол билігіндегі Қытай тарапынан белгілі бір деңгейде қолдау көрсетілгені айтылады. Сондай-ақ қызмет үшін жер беру дәстүрі жалғасын тапты.
Конмин-ван дәуірі және реформаның шарықтауы
Реформа бағытына түбегейлі өзгеріс Конмин-ван таққа келген соң байқалды. Бұл кезең Қытайда моңғол үстемдігі әлсіреп, Мин әулетінің қалыптаса бастауымен тұспа-тұс келді. Садэбу тобы жер қатынасын тәртіпке келтіруді талап етіп, жердің жеке меншікке заңсыз өтіп кетуіне қарсы шықты.
Конмин-ван билігінің басында жерді қайта бөлу үшін Чонмин тогам атты арнайы әкімшілік құрылды. Бірақ 1364 жылы моңғол ықпалының күшеюімен бұл жұмыс тоқтатылды. 1365 жылы буддалық монах Синдон көмегімен реформа қайта жанданды.
Жер мен құл мәселесі: заңсыз алынған жерлер мен құлдарды иелеріне қайтаруға бағытталған шаралар қабылданды.
Құқықтық мәртебе: заңсыз түрде ноби (құл) мәртебесіне түсірілген адамдардың ян-ин (еркін адам) статусын қайтару қарастырылды.
Артықшылықтарды шектеу: халлянгван сияқты ерекше артықшылық мәртебелерін қысқартуға әрекет жасалды.
Білім мен кадр саясаты: Сонгюнгван конфуцийлік мектебінің рөлін арттыру және мемлекеттік қызметке қабылдауда емтихан жүйесін күшейту көзделді.
Биліктің Ли әулетіне өтуі және Чосонның құрылуы
Уақыт өте келе Ван әулетінен шыққан билеушілердің ықпалы әлсіреп, олар көбіне символдық тұлғаға айналды. Шынайы билік біртіндеп Ли Сонге қолына шоғырланды. Ол алдымен таққа У-ванды, кейін Чхан-ванды отырғызды.
Қытайда моңғолдардан азат болу үрдісі жүріп жатқанда, Корея әлі де бұрынғы империялық үлгінің кейбір тетіктерін сақтап қалды. Осы жағдайда Ван әулетінің билігі тарихи тұрғыдан әлсіреп, билікке садэбуға сүйенген жаңа Ли әулеті келді.
Ли Сонге және мемлекетті қайта атау
Ли әулетінің алғашқы билеушісі — солтүстік-шығыс аймақтан шыққан Ли Сонге. Билігінің бастапқы жылдарында ел атауын өзгеріссіз қалдырды, ал 1393 жылы мемлекетті Чосон деп атады. Бұл атау корей тарихындағы көне мемлекетпен үндес болғандықтан, Пхеньянда Тангунға арналған ғибадатхана салдырылды.
Астананың ауысуы
1394 жылы астана Ханьян өңіріне көшіріліп, Хансон деп аталды. Кейін бұл қала халық арасында Сеул атауымен кең танылды.
Осылайша корей тарихында шамамен 500 жыл билік еткен Ли әулеті қалыптасты. Кейінгі кезеңдерде мемлекет атауын империя деңгейіне көтеру әрекеттері болғанымен, ел тарихы сыртқы ықпалдармен, соның ішінде жапон үстемдігімен де күрделі сипат алды.