Темперамент және мінез
Мазмұны
Кіріспе
Темперамент — жүйке жүйесінің туа біткен қасиеттерінен туындайтын, адамның жеке-дара ерекшеліктерін сипаттайтын психикалық құбылыс. Ол адамның эмоциялық қозғыштығынан, қимыл-қозғалысынан және жалпы белсенділігінен айқын байқалады.
Темперамент ағзаның физиологиялық ерекшеліктерімен, әсіресе жоғары жүйке қызметінің туа біткен қасиеттерімен шарттас. Ол адамның жалпы қозғалыс ырғағынан да көрінеді: біреулер шапшаң қозғалып, тез қимылдаса, екіншілері баяу қимылдап, асықпай әрекет етеді. Сонымен қатар психиканың күші мен тереңдігіне байланысты да айырмашылық байқалады: бір адам өжет әрі алғыр болса, басқа біреу керісінше сылбыр, жігері төмен болуы мүмкін.
Темперамент адамның көңіл күйінің тұрақтылығынан (салмақты, орнықты немесе жеңіл, тұрақсыз) және эмоция-сезімдерінің өрбуінен де байқалады: біреу сабырлы болса, енді біреу тез күйгелектенеді.
Негізгі белгі
Эмоциялық қозғыштық, қозғалыс қарқыны, белсенділік деңгейі
Табиғаты
Жүйке жүйесінің туа біткен қасиеттерімен шарттас
Темперамент туралы алғашқы көзқарастар
Темперамент туралы алғашқы ой-пікірлер ғылымда ерте кезеңнің өзінде-ақ айтыла бастады. Ежелгі Грецияның белгілі ғалымы әрі дәрігері Гиппократ (б.з.д. 460–356) өз еңбектерінде бұл мәселе жөнінде маңызды тұжырымдар ұсынған.
Гиппократтың пайымдауынша, әртүрлі темпераменттер адам мен жануар ағзасындағы төрт түрлі сұйықтың арақатынасына байланысты:
- Қан басым болса — сангвиник (лат. “sanguis” — қан).
- Шырын басым болса — флегматик (грек. “phlegma” — шырын).
- Қара өт басым болса — меланхолик (грек. “melaina chole” — қара өт).
- Сары өт басым болса — холерик (грек. “chole” — өт).
Гиппократ бұл сұйықтардың басымдығы кейбір аурулардың пайда болуын түсіндіруге көмектесетінін атап өткен. Ол мидың рөлін де белгілі дәрежеде түсініп, оны «бездердің бірі» деп сипаттаған. Бұл — адамның жеке ерекшеліктерін жаратылыстану-ғылыми тұрғыдан түсіндіруге бағытталған алғашқы қадамдардың бірі.
Ғылыми негіздеме: И.П. Павлов көзқарасы
Темпераменттің физиологиялық негіздерін ғылыми тұрғыдан дәлелдеп, оны жүйелі зерттеу арнасына түсірген — академик И.П. Павлов ілімі. Оның жоғары жүйке қызметі туралы тұжырымдары темпераментті биологиялық алғышарттармен байланыстыра отырып, психологиядағы түсініктерді нақты ғылыми бағытқа бағдарлады.
Мінез ұғымы және оның маңызы
Мінез — жеке адамның өзіне тән қылық-әрекетінде және қарым-қатынасында тұрақты қалыптасатын дара ерекшеліктерінің жиынтығы. Мінез белгілі бір адамның шыншыл, адал, ақкөңілді сияқты сапаларымен ғана шектелмейді: бұл қасиеттер әртүрлі жағдайларда әрқалай көрініс беруі мүмкін.
Адам мінезін білу арқылы оның ықтимал әрекеттерін алдын ала болжауға, қажет болған жағдайда мінез-құлқын реттеуге және түзетулер енгізуге болады. Мінез адамды қандай әрекетке бейім екенін түсінуге мүмкіндік береді.
Негізгі ой
Мінез — мінез-құлықтағы тұрақты ерекшеліктер жүйесі; ол әрекетті болжауға көмектеседі.
Зерттеудің мақсаты мен міндеттері
Мақсаты
Психология ғылымындағы тұлғаның жеке-дара ерекшеліктері ретінде темперамент пен мінез ұғымдарына жалпы сипаттама беру және олардың түрлерін анықтау.
Міндеттері
- Темперамент пен мінез туралы теорияларды көрсету.
- Олардың түрлерін анықтау.
- Мінез бітістерін сипаттау.