Президенттің қолында
Парламенттік партиялар және саяси жүйенің жаңаруы
Қазақстанның тарихи тәжірибесінде парламенттік партия мәдениеті жүйелі түрде орныққан құбылыс ретінде ұзақ уақыт байқалмады. Дегенмен қоғамның саяси жүйесінің демократиялануы, құқықтық мемлекеттің қалыптасуы, азаматтардың саяси санасының оянып, белсенділігінің артуы жаңа партиялар мен қоғамдық қозғалыстардың пайда болуына жол ашты.
Бірқатар ұйымдардың саяси бағдарламаларында азаматтарды ерікті түрде біріктіретін парламенттік үлгідегі партия құру идеясы атап көрсетілді. Партиялық бәсеке — саяси билік үшін күрес болғанымен, Қазақстандағы көптеген партиялар саяси мақсаттарға жетудің зорлық-зомбылыққа негізделген кез келген түрін теріске шығарып, оппозициялық және парламенттік күрес жолын қолдайтынын мәлімдейді.
Негізгі бағдар
Демократиялық институттарды күшейту, құқықтық мемлекет қағидаларын орнықтыру, саяси қатысу мәдениетін арттыру.
Әдіс-тәсіл
Зорлықсыз бәсеке, парламенттік құралдар арқылы ықпал ету, заң шығару үдерісін қоғамдық бақылаумен ұштастыру.
Парламенттік жүйе: тарихи қалыптасуы және таралуы
Өркениетті елдердің көпшілігінде парламенттік партиялар мен парламенттік басқару формалары ұзақ тарихи тәжірибе жинақтап, өз тиімділігін дәлелдеді. Парламенттік жүйенің отаны ретінде Ұлыбритания жиі аталады: бұл модель XVII–XVIII ғасырлар тоғысында қалыптасты.
Таралу географиясы
- Канада, Австралия, Жаңа Зеландия, Ирландия
- Ямайка және Кариб бассейні елдерінің бір бөлігі
- Швеция, Норвегия, Дания
- Германия (ГФР), Австрия, Швейцария
- Италия, Испания, Португалия, Бельгия
- Венгрия
- Жапония, Израиль, Сингапур
Ұлыбритания: парламенттік монархия үлгісі
Ұлыбританияда мемлекет басшысы ретінде король немесе королева ресми түрде танылады. Парламент екі палатадан тұрады: жоғарғы палата — лордтар палатасы, төменгі палата — қауымдар палатасы. Қауымдар палатасы 5 жылға сайланып, кәсіби заң шығару қызметін атқарады.
Ерекше тарихи ерекшелік ретінде Ұлыбританияда біртұтас жазбаша Конституцияның болмауы айтылады: оның орнына статуттық (парламенттік) заңдар мен дәстүрлі конституциялық нормалар жүйесі қызмет етеді.
Франция: заң шығарушы биліктің шектелген рөлі
Францияда Парламент 5 жылға сайланады. Ол негізінен заң шығару қызметімен және Конституция талаптарының орындалуын қадағалаумен айналысады. 1958 жылғы Конституция бүкілхалықтық референдум арқылы қабылданды.
Қазіргі практикада көптеген елдерде заң жобаларының едәуір бөлігін үкімет әзірлейді. Мысалы, Франция мен Германияда қабылданатын заң жобаларының басым бөлігі атқарушы биліктің бастамасымен ұсынылады деген пікір кең тараған.
Президенттік басқарудың классикалық моделі
Президенттік басқарудың классикалық түрі АҚШ-та қалыптасып, уақыт өте келе жетілдіріле түсті. Бұл модельде Президент — әрі мемлекет басшысы, әрі үкімет басшысы; демек, атқарушы биліктің негізгі тетіктері Президенттің қолында шоғырланады.
Сайлау легитимдігі
Мемлекет басшысы парламенттен тыс сайлау тетіктері арқылы айқын мандат алады. Кейбір елдерде Президент тікелей бүкілхалықтық сайлаумен сайланады.
Үкіметті қалыптастыру
Президент кабинетті құрып, жоғары лауазымдарға тағайындауларды тиісті рәсімдер арқылы бекітеді; ішкі және сыртқы саясатты іске асыруда негізгі рөл атқарады.
Жауапкершілік тетіктері
Президентті мерзімінен бұрын қызметтен кетіру ерекше жағдайларда ғана мүмкін: конституциялық рәсімдер (мысалы, импичмент) немесе өз еркімен отставка.
Ескерту
Мәтіндегі АҚШ Президентіне қойылатын бірқатар сипаттамалық “талаптар” (нәсіл, дін секілді) қазіргі құқықтық нормалар тұрғысынан әмбебап әрі ресми шарттар ретінде қарастырылмайды. Бұл тұстар тарихи-танымдық сипаттағы көзқарас ретінде ғана беріліп отыр.
Аралас және жартылай президенттік модельдер
Әлемдік тәжірибеде президенттік басқарудың аралас үлгілері де кездеседі. Президенттік және парламенттік басқарудың аралас түрі Францияда, Финляндияда, Португалияда, Түркияда және басқа елдерде байқалады. Ал кейбір мемлекеттерде Президент көбіне мемлекет басшысы ретінде әрекет етіп, билік тармақтары арасындағы төрелік (арбитраждық) миссия атқарады.
Сонымен бірге Азия мен Африканың бірқатар елдерінде президенттік институт кейде тоталитарлық немесе авторитарлық режимдерді конституциялық рәсімдер арқылы бүркемелеудің құралына айналып кететін жағдайлар да айтылып жүр.
Демократиялық нұсқа
Билік тепе-теңдігі, құқықтық шектеулер, есептілік пен ашықтық механизмдері орныққан жүйе.
Қауіпті ауытқу
Жеке билікті күшейту, институттарды әлсірету, құқық пен бостандықтарды формалды сипатқа түсіру тәуекелі.
Қазақстандағы президенттік институттың қалыптасуы
Қазақстанда президенттік қызмет 1990 жылдың сәуірінде енгізілді. 1990 жылғы 20 қарашадағы мемлекеттік билік құрылымы мен басқаруды жетілдіру туралы шешімдерде Президент мемлекет басшысы әрі жоғары атқарушы билікті жүзеге асырушы тұлға ретінде айқындалды. Президентке Министрлер Кабинетіне жетекшілік ету міндеті бекітілді.
Қазіргі саясаттануда (Швейцарияның ерекше тәжірибесін бөлек қарастырғанда) демократиялық басқарудың негізгі үш түрі жиі аталады: президенттік, парламенттік және жартылай президенттік республикалар. Қазақстан Конституциясында елдің президенттік басқару нысанындағы біртұтас мемлекет екені көрсетіледі.
Егемендік және басқару жүйесінің жаңаруы
Егемендік кезеңінде атқарушы билікті іске асырудың жаңа тетіктері қалыптасты: басқару функциялары кеңейіп, жергілікті деңгейде тікелей әкімшілік жүйе (аудандық, қалалық, облыстық) орнықты.
- өз аумағы мен азаматтығы
- мемлекеттік биліктің дербестігі
- Конституция мен заңдардың үстемдігі
- өз бюджеті және қаржы-несие жүйесі
- халықаралық қатынастардағы еркіндік
- ұлттық рәміздердің бекітілуі
Демократия ұғымы және құқық үстемдігі
Тәуелсіздік — ел таныған заңдар шеңберінде өмір сүру, ал демократия — өзің иеленген құқықтарды басқа азаматтардың да тең дәрежеде иеленетінін мойындау. Бұл қағидалар құқық үстемдігімен тікелей байланысты.
XVIII ғасырдағы француз ойшылы Вольтерге телінетін тұжырым: демократия — халық бекіткен заңдардың бұлжытпай орындалуы. Бұл ой құқықтық мемлекеттің өзегін көрсетеді.
Экономикалық егемендік және жүйелік тәуелділіктер
Саяси егемендік экономикалық егемендікпен тығыз байланысты. Бұрынғы кеңестік кеңістіктегі республикалардың әлеуметтік-экономикалық өзара тәуелділігі көбіне сенімсіздік пен отаршылдық саясаттан бастау алған құрылымдық дисбаланстармен сипатталды. Өндірістік тізбектердің бөлшектенуі дайын өнімнің толық циклын жергілікті жерде қалыптастыруға кедергі келтіргені туралы сын-бағалар кездеседі.
Алдағы мақсат ретінде әр мемлекеттің өз аумағында дайын өнімді әлемдік стандартқа сай шығару қабілетін арттыру және шикізат байлығына толық иелік ету мәселелері өзектенеді.
Президенттің рөлі: өтпелі кезеңдегі саяси үйлестіру
1995 жылғы 30 тамызда қабылданған Қазақстан Республикасының Конституциясында Президенттің мәртебесіне арналған арнайы бөлім белгіленіп, мемлекет басшысының міндеттері мен өкілеттіктері нақтыланды. Өтпелі кезеңдегі күрделі әлеуметтік үдерістер Президент өкілеттігін күшейтуге объективті негіз ретінде түсіндірілді.
Бұл қисын бойынша Президент саяси жүйенің үйлестіруші өзегіне, Конституцияның кепіліне және мемлекеттік егемендіктің институционалдық көрінісіне айналады. Сонымен қатар күшті билік қажеттілігі мемлекеттік тұрақтылық пен реформаларды жүргізу қабілетімен байланыстырылды.
Қазақстан халқы Ассамблеясы: қоғамдық келісім тетігі
Қоғамдық-саяси кеңістікте маңызды институттардың бірі ретінде Қазақстан халқы Ассамблеясы аталады. Ол Президент жанындағы қоғамдық-консультациялық, кеңесші орган ретінде сипатталады. Ассамблеяның жергілікті деңгейдегі құрылымдары да қалыптасты.
Қазақстан үшін президенттік модельдің негізгі белгілері
Жас егеменді мемлекет үшін президенттік басқарудың классикалық белгілерін түсіну маңызды. Әлемде президенттік басқарудың ондаған үлгісі бар: әр ел өз саяси-құқықтық дәстүрі мен тарихи тәжірибесіне сүйеніп, модельді ұлттық ерекшеліктеріне бейімдейді. Қазақстан үшін де тиімді, орнықты үлгі қалыптастыру қажеттігі осы тұстан туындайды.
Классикалық сипаттар
- Президентті халықтың сайлауы
- Президенттің мемлекет басшысы және үкімет басшысы функцияларын қатар атқаруы
- Үкіметтің Президент арқылы құрылуы
- Үкіметтің Президент алдында жауаптылығы
Парламенттің орны
Президенттік жүйеде Парламенттің ішкі және сыртқы саясаттағы ықпалы салыстырмалы түрде төмендеуі мүмкін. Алайда бұл Парламенттің маңызын кеміту үшін емес, атқарушы биліктің жеделдігі мен жауапкершілігін арттыру үшін түсіндіріледі. Сонымен бірге мемлекеттік міндеттерді шешуде Парламенттің әлеуетін толық пайдалану президенттік биліктің тиімділігін күшейтеді.
Қорытынды пайым
Парламенттік және президенттік басқару үлгілері — демократиялық жүйелердің негізгі бағыттары. Қазақстан жағдайында президенттік басқару нысаны мемлекеттілікті орнықтыру, реформаларды үйлестіру және өтпелі кезеңнің күрделі міндеттерін шешу логикасымен байланыстырылып түсіндіріледі. Сонымен қатар демократияның өзегі — заңның үстемдігі мен азаматтардың тең құқығын мойындау екені алдыңғы орынға шығарылады.