Қандай да болмасын ғылыммен танысқанда, білген оның тарихы, пайда болу мен даму сатыларын білген жөн
Кез келген ғылыммен танысқанда, оның тарихын, пайда болуы мен даму кезеңдерін білу маңызды. XIX ғасырда Еуропа мен Америкада ғылым мен техниканың қарқынды дамуы кәсіби ұйымдасқан қылмыстың көбеюіне әкелді. Бұл өз кезегінде байланыс пен техниканың жаңа құралдарының пайда болуын жеделдетті.
Алайда мемлекеттердің жазалау органдары бұрын қолданған әдістер мен құралдар күрделене түскен қылмыс түрлерімен күресте әлсіздік танытты. Нәтижесінде XIX ғасырдың соңына қарай криминалистика атты жаңа ғылым саласы қалыптаса бастады.
Криминалистиканың қалыптасуына түрткі болған тарихи алғышарттар
Ғылым мен техниканың өрлеуі
XIX ғасырдағы технологиялық серпін қоғам өмірін ғана емес, қылмыстың сипатын да өзгертті.
Ұйымдасқан қылмыстың өсуі
Кәсіби әрі жоспарлы әрекет ететін қылмыстық топтар көбейіп, тергеу жұмысы күрделене түсті.
Ескі тәсілдердің дәрменсіздігі
Дәстүрлі әдістер күрделі қылмыстарды ашуға жеткіліксіз болып, жаңа ғылыми тәсілдер қажет болды.
Алғашқы негіз қалаушылар және негізгі жаңалықтар
Альфонс Бертильон (Франция)
Жаңа ғылымның іргетасын қалаушылардың бірі — француз ғалымы Альфонс Бертильон. Ол криминалистік тіркеудің антропометриялық әдісін енгізіп, сигналетикалық фотосуреттің негізін қалыптастырды. Сонымен қатар оқиға орнын метрикалық фотосуретке түсіруді және адамның бейнесін сөзбен сипаттау арқылы қайта қалпына келтіру тәсілдерін жүйеледі.
Ганс Гросс (Австрия)
1882 жылы австриялық сот тергеушісі Ганс Гросстың «Криминалистика — жүйе ретінде сот тергеушілеріне жетекші құрал» атты еңбегі жарық көрді. Автор қылмысты тергеудің сол кезең үшін жаңа әдістері мен тәсілдерін ұсынып, оларды қолданудың өңделген жолдарын көрсетті. Дәл осы еңбекте Г. Гросс жаңа ғылым саласын тарихта алғаш рет «криминалистика» терминімен атауды ұсынды. Сондықтан бұл кезең криминалистиканың дербес ғылым ретінде қалыптасуының басталуы болып саналады, ал Ганс Гросс оның негізін қалаушы ретінде танылады.
Дактилоскопияның негізін қалаған ағылшын зерттеушілері
Ағылшын зерттеушілері Вильям Гершель, Генри Фольдс, Френсис Гальтон, Эдвард Генри қазіргі трасологияның бір бөлігі ретінде дактилоскопияның ғылыми негіздерін қалыптастырды.
Эдмон Локар (Франция)
Францияда Эдмон Локар «Қылмысты тергеудегі ғылыми әдістер» және «Криминалистикадан басшылық» сияқты еңбектерінде заттай айғақтарды зерттеудің әдістемелерін дамытты және дәлелдемелермен жұмыс істеуді ғылыми негізге түсірді.
Рудольф Арчибальд Рейс (Швейцария)
Швейцариялық ғалым Рудольф Арчибальд Рейс «Қылмысты тергеудің ғылыми техникасы» еңбегін жазып, әлемде алғашқылардың бірі болып сараптамалық-криминалистикалық лаборатория құрды. Сондай-ақ полиция қызметкерлерін заттай дәлелдемелерді зерттеудің ғылыми әдістеріне үйрететін оқу курстарын ұйымдастырды.
Ресей криминалистерінің үлесі және институционалдық дамуы
Ерте бастамалар: лабораториялар, фотосараптама, тергеу тактикасы
Криминалистиканың дамуына Ресей криминалистері де елеулі үлес қосты. Құжаттардың сот сараптамасына арналған «Құжаттардың сот сараптамасы: оны қолдану мен жүзеге асыру» еңбегінің авторы Е.Ф. Буринский 1903 жылы Петербургте алғашқы сот-фотосурет лабораториясын іске қосты.
С.Н. Трегубов «Қылмыстық техниканың негіздері» (1915) атты практикалық еңбегінде қылмысты ашу мен тергеуде ғылыми-техникалық құралдарды қолдану жолдарын нақты көрсетіп берді.
Ал Б.Л. Бразоль «Тергеу бөлімі бойынша очерктер. Тарих. Тәжірибе» (1916) шығармасында тергеу қарауының тактикасын қарастырды.
Сот-сараптама мекемелері жүйесінің қалыптасуы
XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында Ресейде сот-сараптама мекемелерінің жүйесі қалыптаса бастады. 1892 жылы Петербург сот палатасы прокурорының сот-фотографиялық лабораториясы құрылды. 1912 жылы Петербургте ғылыми-сот сараптама кабинеті ашылып, кейін 1913–1914 жылдары осыған ұқсас мекемелер Мәскеуде, Киевте және Одессада жұмысын бастады.
1917 жылдан кейінгі кезең: оқулықтар мен әдістемелер
1917 жылғы Қазан революциясынан кейін де Ресей криминалистері ғылымның дамуына айтарлықтай үлес қосты. XX ғасырдың 20-жылдарында қылмысты ашу мен тергеу, тергеу әрекеттерін жүргізу мәселелеріне арналған көптеген еңбектер жарық көрді.
Олардың қатарында П.С. Семеновскийдің «Дактилоскопия — тіркеу әдісі ретінде» атты монографиясы (1923), С.М. Потаповтың «Сот фотографиясы» оқулық құралы (1926), И.Н. Якимовтың «Қылмыстық құралдар мен тәсілдерді қолдану» атты жұмысы (1925) Ресейде шыққан алғашқы жүйелі оқу еңбектерінің бірі саналады.
Кеңес дәуіріндегі ғылыми мектептер
Кеңес өкіметі кезеңінде криминалистиканың көптеген бағыттарын дамытқан белгілі ғалымдар қатарында В.И. Громов, С.А. Голунский, А.И. Винберг, Е.И. Зицер, Б.М. Шавер, Н.В. Терзиев, Б.И. Шевченко, Б.М. Комаринец, Л.Е. Ароцкер, А.А. Эйсман, А.Р. Ратинов, Р.С. Белкин, Н.П. Яблоков, И.М. Лузгин, Гинзбург және басқа да зерттеушілерді атауға болады.