Қазақша рефераттар

Меншік объектісі - келесідей түрдегі меншік қатынастарының пассивті жағы

Меншік: заңды түрде бекітілген мүліктік қатынастар

Жалпы қатынастар мен құбылыстар кеңістігінде меншік заңды тәртіпте бекітілген мүліктік қатынастар ретінде көрініс табады. Заң тұрғысынан меншік мазмұны, әдетте, дәстүрлі үш құқық арқылы сипатталады:

  • 1

    Иелену құқығы

    Затты физикалық түрде иемдену.

  • 2

    Пайдалану құқығы

    Өз қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін мүлікті өндірісте немесе жеке тұтынуда қолдану.

  • 3

    Өкім беру

    Сату, сатып алу, сыйға беру және өзге де әрекеттер арқылы заттың тиесілігін өзгерту.

Б. Оноре ұсынған «құқықтар шоғыры»: 11 элемент

Ағылшын заңгері Б. Оноре меншік құқықтарын кеңірек түсіндіріп, меншік қатынастарының құрамынан төмендегі 11 элементті бөліп көрсетеді.

  1. Иелену құқығы.
  2. Пайдалану құқығы.
  3. Басқару құқығы — меншік объектісін қалай, кіммен және қандай талаптармен пайдалану мүмкіндігі туралы шешім қабылдау.
  4. Меншікті пайдаланудан табыс алу құқығы.
  5. Капиталдық құнға құқық — иеліктен шығару, тұтыну, өзгерту және физикалық түрде жою құқығы.
  6. Қауіпсіздік құқығы — үшінші тұлғалардың заңсыз қол сұғуынан қорғалуға арналған иммунитет.
  7. Мұраға қалдыру құқығы.
  8. Меншік құқықтарының мерзімсіздігі.
  9. Зиянды пайдалануға тыйым салу — мүлікті өзгелерге зиян келтірмейтіндей пайдалану міндеті.
  10. Мүліктік жауапкершілік — меншікті қарыз міндеттемелерін өтеу құралы ретінде қолдану мүмкіндігі.
  11. Қайтарым сипатындағы құқықтар — келісімшарт мерзімі біткенде немесе талаптары бұзылғанда берілген құқықтардың кері қайтарылуы.

Меншіктің субъектілері мен объектілері

Меншікті анықтау барысында меншік субъектілері мен объектілері ажыратылады.

Меншік субъектісі

Меншік объектісін иелену мүмкіндігі мен құқығына ие, меншік қатынастарының белсенді тарапы.

Меншік объектісі

Меншік қатынастары бағытталатын мүлік; бұл қатынастардың пассивті тарапы.

Меншік объектілерінің негізгі түрлері

Жылжымайтын мүлік

Жер учаскелері, ғимараттар, құрылыстар және жермен тығыз байланысты өзге де мүліктер; орны ауысса, негізгі қызметіне елеулі және қалпына келмейтін зиян келуі мүмкін объектілер.

Жылжитын мүлік

Көлік құралдары, айналыстағы тауарлар, бағалы қағаздар, ақша, мүліктік құқықтар және т.б.

Ақыл-ой меншігі

Интеллектуалдық қызмет нәтижелері және оларға теңестірілетін дараландыру құралдары: фирмалық атау, тауар белгісі, қызмет көрсету белгісі, ноу-хау, авторлық құқық, технологиялық жобалар және т.б.

Экономикалық мазмұн: заңнан бөлек логика

Меншік мазмұнының экономикалық қыры оның құқықтық түсіндірілуінен едәуір ерекшеленеді. Бұл айырмашылықтарды талдау меншікке тән негізгі экономикалық сипаттарды айқындауға мүмкіндік береді.

  1. 1

    Экономиканы иеленудің «жолы» емес, «үрдісі» қызықтырады

    Экономикалық ғылымды игіліктерді жаулап алу, сыйға алу немесе мұраға иелену емес, оларды өндіру, айырбас және бөлу арқылы иелену үрдістері көбірек қызықтырады.

  2. 2

    Иелену объектісі шешуші мәнге ие

    Объектілерді өндіріс факторлары мен құралдары және тұтынушылық игіліктер деп бөлу әлеуметтік-экономикалық тұрғыдан маңызды. Сонымен қатар меншік жүйесін тек өндіріс құралдары арқылы ғана түсіндіру жеткіліксіз: жұмыс күші, ақпарат, интеллектуалдық өнім және ақшаға меншік те экономикалық үрдістерге елеулі әсер етеді.

  3. 3

    Өндіріс құралдарымен бірігу сипаты

    Адамдардың өндірістік-экономикалық іс-әрекетінің әлеуметтік сипаты мен өнімнің әлеуметтік формасын өндіріс құралдарымен бірігу тәсілі анықтайды. Өндіріс жағдайларын монополиялық иелену ерекше әлеуметтік мәртебе мен артық экономикалық билік қалыптастырып, біреудің экономикалық билігі екіншісінің экономикалық тәуелділігіне ұласуы мүмкін.

  4. 4

    Иемдену — негізгі сипаттама

    Мұнда табиғаттың дайын өнімдерін ғана иемдену емес, ең алдымен өндірістік-экономикалық іс-әрекет үрдісіндегі иемдену маңызды. Бір субъектінің игілікті иемденуі өзге субъектінің сол игіліктен бас тартуын (жоғалтуын) білдіреді.

  5. 5

    Негізгі экономикалық форма — табыс

    Меншіктің жүзеге асуындағы ең маңызды белгі — табыстар. Жалақы, пайда, рента, пайыз сияқты табыс формалары меншік иелерінің экономикалық жағдайымен тығыз байланысты.

  6. 6

    Өндіріс үрдісін кім иеленеді?

    Меншік «жемістері» (табыстары) олардың пайда болу үрдісін иемденген адамға тиесілі болады.

  7. 7

    «Өкім беру»: құқықтық және экономикалық мағына

    Заңгерлер үшін өкім беру — заттың тағдырын анықтау (сату, сыйға беру, жою және т.б.). Экономикалық мағынада ол табысты бөлу нәтижелерін нақты иемденуге мүмкіндік беретін әрекеттер жүйесі ретінде қарастырылады.

Қорытынды тұжырымдар

  • Меншік — тек «адам–зат» қатынасы емес, экономикалық ресурстар мен тұтынушылық игіліктерді иемдену жөніндегі агенттер арасындағы қатынастар.
  • Өндіріс жағдайларын монополиялау немесе оған тең қолжетімділік әлеуметтік-экономикалық мазмұнды айқындайды: бірігу сипатын және нәтижелерді иемденуді белгілейді.
  • Табыстардың формалары меншіктің экономикалық жүзеге асуын көрсетеді және қатысушылардың орнымен байланысты.

Иемдену және меншік функциялары: иелену, пайдалану, өкім беру, жауапкершілік

Меншік қатынастарының мәнін ашуда иемдену қатынастары негізгі орын алады. Иемдену — заттарды, табиғат және қоғам құбылыстарын, олардың пайдалы қасиеттерін тіршілік әрекетінің нақты жағдайларына (қажеттіліктеріне) айналдыруға бағытталған экономикалық үрдіс.

Иемденудің құрамдастары бір мезгілде құқықтық та, экономикалық та мазмұнға ие категориялар ретінде көрінеді: иелену, пайдалану, өкім беру және жауапкершілік.

Иелену

Меншік субъектісінің заңды түрде құжатталған тиесілігін бекітетін меншіктің бастапқы формасы. Бұл функция негізгі, бастапқы және салыстырмалы түрде тұрақты сипатқа ие.

Пайдалану

Меншік объектісін оның атқаратын қызметіне, пайдаланушының қажеттілігі мен шешіміне сәйкес қолдану. Иелену мен пайдалану бір тұлғаның қолында шоғырлануы да, әртүрлі субъектілер арасында бөлінуі де мүмкін.

Мысалы, затты иесі болмай-ақ пайдалану мүмкін; керісінше, иесі бола тұра пайдалану құқығын өзгеге беруге болады.

Өкім беру

Сату, сатып алу, айырбастау, сыйға беру және өзге де әрекеттер арқылы заттың тиесілігін өзгерту құқығын іске асыратын, меншік объектісі мен субъектісі арасындағы қатынастарды жүзеге асырудың жоғары тәсілі.

Негізгі ой

Меншік — құқықтар жиынтығы ғана емес; ол ресурстарды иемдену, өндіріс жағдайларына қолжетімділік және табыстарды бөлу арқылы қалыптасатын әлеуметтік-экономикалық қатынастар жүйесі.