Тергеулік қарау
Тергеулік қарау: мәні, мақсаты және тәжірибелік маңызы
Қылмыс іздерін және өзге де материалдық объектілерді анықтау, сондай-ақ іс үшін маңызы бар мән-жайларды айқындау мақсатында тергеуші, ал ол болмаған жағдайда — анықтаушы немесе қылмыс туралы арыз не хабар түскен анықтау органының лауазымы жағынан жоғары қызметкері жерді, үй-жайларды, заттарды, құжаттарды, тірі адамдарды, мәйіттерді және жануарларды қарайды.
Қарауды жүзеге асыратын адамның нұсқаулары осы тергеу әрекетіне қатысушылардың барлығы үшін міндетті.
Қылмыстық істі қозғау туралы шешім қабылдау қараусыз мүмкін болмайтын жағдайларда, қарау қылмыстық іс қозғалғанға дейін жүргізілуі мүмкін (ҚР ҚІЖК, 221-бап).
Терминология: «тексеру» ме, әлде «қарау» ма?
ҚР Қылмыстық іс жүргізу кодексінде тергеулік қарау кейде «тергеулік тексеру» деп аталады. Алайда «тексеру» ұғымы тергеулік қараудың мазмұнын толық ашпайды: ол көбіне бақылау мен зерттеу сияқты тәсілдерді ғана білдіреді. Сондықтан бұл контексте «тексеру» сөзі «қарау», яғни «тергеулік қарау» ретінде түсіндірілгені дұрыс.
Тергеулік қараудың мазмұны және ерекшелігі
Тергеулік қарау қылмыстық іс үшін маңызы бар объектілерді, олардың белгілерін, сипаттарын, жағдайларын және өзара орналасуын анықтау мен тексеруден тұрады. Бұл — өз алдына дербес тергеу әрекеті. Ол тергеу эксперименті немесе тінту сияқты әрекеттермен белгілі бір ұқсастықтары болғанымен, процестік мәртебесі және жүргізу тактикасы бойынша түбегейлі ерекшеленеді.
Тікелей қабылдау
Қарау кезінде тергеуші өзінің сезім мүшелері арқылы дәлелдемелік фактілердің бар-жоғын және олардың сипатын тікелей анықтайды.
Танымдық әрекет
Көптеген тергеу әрекеттері сияқты, тергеулік қарау да танымдық әрекет болып табылады және әртүрлі танымдық тәсілдер арқылы жүзеге асырылады.
Қарау тек бақылау емес
Қарау — тек бақылаумен шектелмейді. Ол сондай-ақ өлшеулер мен есептеулер жүргізуді, объектілерді өзара салыстыруды, құбылыстардың байланысын айқындауды, зерттелетін объектіге белгілі бір деңгейде тәжірибелік әрекеттер жасауды, сондай-ақ анықталған деректерді жазбаша түрде баяндауды және түрлі тәсілдермен бекітуді қамтиды.
Криминалистикалық тәсілдердің рөлі
Тергеулік қарауда криминалистиканың арнайы тәсілдері кеңінен қолданылады. Әсіресе іздермен және басқа да дәлелдемелік заттармен жұмыс істеудің техника-криминалистикалық әдістері айрықша маңызды орын алады.
Логикалық талдау және бағалау
Қарау кезінде материалдық әлем объектілері мен құбылыстарын сенімді тану логикалық ойлаумен, бағалаумен және талдаумен ұштасады. Басқаша айтқанда, бақылау нәтижелері тергеліп жатқан оқиғамен немесе іс бойынша жиналған өзге деректермен байланысын анықтау үшін логикалық өңдеуден өткізіледі.
Сондықтан қарауды тек сезімдік қабылдаумен ғана байланысты деп санау қате. Дегенмен бұл белгі тергеулік қарауда маңызды рөл атқарады.
Негізгі мақсат: дәлелдемені табу және бекіту
Тергеу қарауының мақсаты — іздер мен заттай дәлелдемелерді талдау арқылы қылмысты тіркеуге және ашуға мүмкіндік беретін дәлелдемелерді табу және бекіту.
Заттай дәлелдеме деген не?
Заттай дәлелдемелер — тергеліп жатқан оқиға туралы ақпаратты қамтитын материалдық дүниенің объектілері. Олардың мазмұны, табылған орны және өзге белгілері қылмыстың жасалу мән-жайлары туралы мәлімет беруі мүмкін. Сондықтан оларды жиі «қылмыстың тілсіз куәгерлері» деп атайды.
Кез келген қылмыстық істе заттай дәлелдемелер болады, әрі олардың ешқайсысы алдын ала қараусыз іс материалдарына толыққанды тіркелмейді.
Тәжірибелік маңызы және сапа факторы
Тергеудің нәтижелілігі оның криминалистикалық тұрғыдан сауатты жүргізілуіне тікелей байланысты. Сондықтан криминалистер оқиға орнын және сол жерде табылған объектілерді қараудың айрықша маңыздылығына ерекше мән береді.
Оқиға орнын қарау нені береді?
- тергеу бағытын дұрыс айқындауға;
- оқиғаның механизмін қайта құрастыруға;
- қылмыскердің тұлғасын (немесе тұлғалар шеңберін) анықтауға;
- іздер мен басқа да дәлелдемелік заттардың елеулі бөлігін табуға және зерттеуге мүмкіндік береді.
Тәжірибедегі мәселе
Маңыздылығына қарамастан, кей жағдайларда қараудың мүмкіндіктері жеткілікті бағаланбай, ол асығыс әрі үстірт жүргізіледі. Мұндай олқылықтар алдын ала тергеудің сапасын төмендетіп, қателіктер мен кемшіліктерге әкелуі мүмкін, ал кейде қылмыстың ашылмай қалуына да ықпал етеді.
Қорытынды: қарау — ақпарат алудың негізгі құралы
Қарау тергеу әрекеті ретінде тергеушінің тергеліп жатқан оқиға туралы ақпарат алуындағы маңызды құрал болып табылады. Қарау барысында алынған мәліметтер дәлелдемелік сипатқа ие болған жағдайда, тергеуші оларды дәлелдеу процесінде пайдаланады.