Қазіргі Сығанақ қаласының орнын көру
Тарихи-өлкетану жазбасы • Сыр өңірі • Сығанақ (Сунақ-Ата)
Сығанақ: көне шаһардың орны, дерек пен бүгінгі ахуал
Бұл жазба Сығанақтың орналасуы, тарихи кезеңдері, археологиялық байқаулар мен жергілікті қариялар және шырақшы әңгімелері негізінде жинақталған тұжырымдарды жүйелейді. Мақсат — көне қаланың құндылығын айқындап, сақтауға қатысты ұсыныстарды нақтылау.
Орналасуы және жер бедері
Географиялық бағдар
Сығанақ орны Жаңақорған ауданы аумағында, Төменарық теміржол станциясынан шамамен 8 км қашықтықта, Қаратау қыратының оңтүстік-батыс етегіне жақын, Сырдария жағалауларынан 15 км шамасында Белқар үстіртінде орналасқан.
Көзге бірден түсетін белгілер
Ең әуелі үлкен қырат тәрізді үйінділер мен жал-жал болып созылған қорған іздері байқалады. Қорғанның солтүстік беті қатты мүжіліп, шөгіп кеткені көрінеді.
Тарихи кезеңдер: атау, билік, соғыс және қайта өрлеу
Атау эволюциясы
Деректерде қала бірде Сунақ, бірде Сығанақ атауымен кездеседі. Х–ХІІ ғасырлар аралығында «Сунақ» аталып, кейін «Сығанақ» атауы орныққаны айтылады.
X–XI ғасырлар
Сығанақ өңірі әртүрлі тайпалық бірлестіктердің ықпалында болды; кейін қыпшақтар мемлекетінің Шығыс бөлігінің астанасы ретінде белгілі бола бастайды.
1219 жыл
Моңғол шапқыншылығы қала тағдырын күрт өзгертті. Жошы әскерінің қоршауы, тұрғындардың қарсылығы және нәтижесінде қаланың күйреуі туралы дерек кең тараған.
XIV–XV ғасырлар
Қала қайта жанданып, Сыр бойындағы саяси-экономикалық орталыққа айналады. Ақ Орда кезеңінде Сығанақ астана қызметін атқарғаны ерекше аталады.
1219 жылғы қасірет туралы нұсқа
Дерекке сай, Жошы хан қаланы алуға кіріспес бұрын тұрғындарды берілуге көндіру үшін Хасан-Қожаны жібереді. Алайда қала халқы оны өлтіріп, қорғанысқа шығады. Қала жеті күн беріспей қарсыласқанымен, күші басым әскер қалаға кіріп, Сығанақты ойрандайды. Бұл оқиға Сығанақтың ұзақ уақытқа дейін әлсіреуіне әкелгені айтылады.
Ақ Орда және Сығанақтың саяси рөлі
Моңғол империясы ыдырағаннан кейін жергілікті этникалық топтар негізінде жаңа мемлекеттер қалыптасты. Солардың бірі — Шығыс Дешті Қыпшақта өмір сүрген Ақ Орда. Қазақстан аумағында моңғолдардан кейін құрылған алғашқы мемлекет ретінде сипатталатын Ақ Орданың орталығы Сырдария бойындағы Сығанақ болды.
Ерзен хан тұсында Сығанақта құрылыс жұмыстары күшейіп, қала гүлденеді; кейін Мүбәрак хан кезеңінде теңге соғылғаны айтылады. Одан соң Орыс хан, Тоқтамыс, Әмір Темір мен Ұлықбек кезеңдеріндегі саяси шайқалулар Сығанақ тағдырына тікелей әсер еткен.
Қазақ хандығының алғашқы астанасы туралы дерек
Ауызша және жазба деректерде Сығанақтың кейінгі кезеңде Қазақ хандығы тарихымен сабақтасатыны айтылады: Әбілхайыр хан ауырғаннан кейінгі саяси жағдай, Жәнібек ханның Сығанақты алуы және орданың осы маңға көшуі туралы мәліметтер кездеседі. Осы желі бойынша, 1468 жылы Сығанақ Қазақ хандығының тұңғыш астанасы болған деген тұжырым беріледі.
Қала мәдениеті: сауда, қолөнер, білім
Отырықшылық және шаруашылық
Сығанақ халқы отырықшы болғаны, сауда мен қолөнердің дамығаны айтылады. Қала мәдениеті Тараз, Баласағұн, Сайрам, Отырар сияқты орталықтармен қатар дамыған деген пікір келтіріледі. Жергілікті қариялар егіншіліктің су құбыры арқылы кең дамығанын ерекше атап өтеді.
Керамика және ақша айналымы
Зерттеу барысында Сунақ-Ата маңынан өрнекті керамика сынықтары көп кездескені көрсетіледі. XIV ғасырда Дешті Қыпшақ ұлысына тән ақша соғылғаны туралы дерек те Сығанақтың экономикалық қуатын айқындайды.
Зерттеушілер мен дереккөздер ізі
XIX–XX ғғ. сапарлар
1867 жылы П.И. Лерх, 1906–1907 жылдары И.А. Кастанье, кейін В. Каллаур мен А.Ю. Якубовский қала жұртын сипаттап, өлшеп, жоспарлау және сипаттау жұмыстарын жүргізгені айтылады.
Каллаур дерегі
Сунақ-Атада күйдірілген қыштан салынған екі құрылыстың назар аударатыны, ірі құрылыстың бірнеше тіреу есігі бар бөлмелерден тұратыны туралы сипаттама беріледі; бір бөлме астынан табыт табылғаны айтылады.
Шығыс жазбалары
Махмұт Қашқари, Әбілғазы және араб жазушылары Сығанақтың Сыр бойындағы ірі тұрақ болғанын, тұрғындарының моңғолдарға қатты қарсыласқанын және өңірдің исламдану кезеңдерін атап өтеді.
Қазіргі жағдай: өлшемдер, қабат, сақталған іздер
Өлшемдік сипаттама
Қазіргі Сығанақ жұртының өлшемдері шамамен мынадай деп көрсетіледі: солтүстігі — 275 м, солтүстік-батысы — 175 м, оңтүстік-батысы — 190 м, оңтүстігі — 175 м, оңтүстік-шығысы — 320 м. Биіктігі шамамен 1,5 м. Қала орны 6–7 м-ге шығыңқы 15 төбешікке айналған, мұнара іздері сақталғаны айтылады.
Мәдени қабаттың белгісі
Үстіңгі мәдени қабатта керамика сынықтарының көптігі байқалады. 1988 және 1996 жылдары солтүстік-шығыс қорған дуалы бұрышына жақын аумақта археологиялық барлау қазбалары жүргізілгені көрсетіледі.
Жақын нысан
Қасында Сунақ-Ата мешіті орналасқан, айналасында құрылыс іздері төбе-төбе болып кездесетіні айтылады.
Жер асты жолы туралы ауызша дерек
Ауыл ақсақалдарының айтуынша, Сығанақта жер асты жолы болуы мүмкін деген мәлімет жиі айтылады: егінге су жібергенде кей жердің толық толмауы, кей тұстарда тесіктердің болуы, сол тесіктерге тасталған тас домалап ұзақ кететіні туралы әңгімелер бар. Бұл дерек біржақты дәлел болмаса да, зерттеуді тереңдетуді қажет ететін белгі ретінде қарастырылады.
Сұхбаттардан: шырақшы мен ақсақалдар айтқан жайттар
Ақсақалдар пікірі
- Қала тұрған өңір диқаншылыққа және жартылай көшпелі мал шаруашылығына қолайлы болған.
- Сығанақ сауда орталығы ретінде танылған, су құбыры пайдаланылғаны туралы әңгімелер сақталған.
- «Сунақ-Ата» атауына қатысты түсіндірмелер Сырдария суының арнаға «нақ» түсуі сияқты жергілікті этимологиялық пайымдармен беріледі.
Шырақшы Бақытжан ағайдың әңгімесі
Шырақшы Сығанақты ежелгі әрі моңғол шапқыншылығы кезеңінде ірі қала болғанын айтады. Сондай-ақ қалада теңге соғылғаны, мешіттің жергілікті халыққа қызмет еткені туралы деректерді алға тартады. Оның айтуынша, XX ғасырдың 1937–1938 жылдары мешіт қирап, кірпіші тұрмыстық құрылысқа пайдаланылған.
Археологиялық ізденістер
Жергілікті әңгімеде Ясауи университеті ғалымдары мен студенттерінің қатысуымен зерттеу жұмыстары жүргізілгені, қазбадан бүтін және сынық құмыралар табылғаны аталады. Бұл Сығанақта қолөнердің дамығанын жанама түрде көрсетеді.
Киелі орын ретіндегі қабылдау және шипа іздеу тәжірибесі
Сығанақ пен Сунақ-Ата маңы жергілікті санада киелі кеңістік ретінде қабылданады. Ата-баба әруағына тағзым етіп, әр өңірден келетін адамдардың легі үзілмейтіні айтылады. Шырақшы сөзіне сүйенсек, соңғы жылдары әртүрлі дертке шипа тілеп келушілер бар, олардың ішінде нәрестеге зәру жандар, бас ауруы мен жүйке жүйесіне қатысты шағымы барлар, ұйқысыздық және қан қысымы мәселелерімен келгендер кездеседі.
Редакциялық ескертпе
Бұл бөлімдегі тұжырымдар — негізінен ауызша дерек. Оларды тарихи-мәдени феномен ретінде тіркеген дұрыс, ал медициналық тиімділік туралы пікірлер ғылыми дәлелдеуді қажет етеді.
Қорытынды: құндылық, қауіп және мүмкіндік
Нақты байқалғаны
- Қала орны үйінді төбелер түрінде сақталған; мәдени қабатта керамика сынықтары мол.
- Сығанақтың саяси-экономикалық орталық болғанын жазба деректер мен нумизматикалық мәліметтер қолдайды.
- Ауызша тарих қаланың көлемі мен ықпалын кең сипаттайды, бірақ оны толық археологиялық зерттеу қажет.
Неге шұғыл әрекет керек?
Аймақтағы бірқатар ескерткіштердің толық жойылып кетуі немесе жартылай қирауы (Көккесене, Сунақ-Ата, Жүніс әулие және басқалары туралы айтылатын деректер) Сығанақ сияқты орындарды қорғаудың уақытын созбауды меңзейді. Қазірдің өзінде кей нысандардың жарылып, құлау қаупі бар екені ескертіледі.
«Мәдени мұра» аясындағы бағыт
Қорғау, қалпына келтіру және зерттеу жұмыстары жүйелі жүргізілсе, Сығанақтың тарихи рөлі мен мәдени салмағы кең аудиторияға ашылар еді. Мұражай қорындағы жылжымалы ескерткіштерді тұрақты қалпына келтіруді күшейту, сондай-ақ музей қорларын сақтау мен түзеуге арналған орталық құру мүмкіндігін қарастыру орынды деген пікір айтылады.
Ұсыныстар
- 1 Археологтардың қазба және зерттеу жұмыстары туралы материалдар теледидар және ресми медиаресурстар арқылы тұрақты көрсетіліп отырса.
- 2 Жинақталған бейнематериалдар жүйеленіп, көшірмелері ғылыми айналымға және жергілікті қорларға қолжетімді етілсе.
- 3 Материалдар тарихи-өлкетану және өңірлік мұражайларға қабылданып, есепке алу мен сақтау тәртібі күшейтілсе.
- 4 Сығанаққа туристер келуіне жағдай жасалып, инфрақұрылым (көрсеткіш тақталар, бағыттау, қауіпсіздік) қарастырылса.
- 5 Интернет арқылы әлемге насихаттауға арналған жобалар (цифрлық карта, фотоқор, виртуалды тур, көптілді парақша) әзірленсе.
- 6 Қала орны қоршалып, түсіндірме тақтайшалар орнатылса; қорған үстіндегі бейіттер мәселесі құқықтық және этикалық нормаларға сай жүйелі шешілсе.
Мені толғандырған мәселе
Орта ғасырдағы Сығанақ қаласының қазіргі жағдайы, қорған бөліктерінің толық қорғалмауы және аумақтағы жерлеу орындарының толық реттелмеуі — бұл бағыттағы жұмысты жеделдетуді талап етеді. Киелі орындарды қастерлеу — әр азаматтың жауапкершілігі екені ұмыт қалмауы тиіс.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Ә. Қоңыратбаев. Сыр бойындағы Оғыз–Қыпшақ далалары. «Сыр бойы», 16.09.2005, №187–188.
- Сунақ Ата. «Сыр бойы», 20.10.2004.
- Сығанақ. «Қазақ тарихы», №3, 1995.
- А. Сопыбеков. Сығанақ. «Сыр өнері», 23 маусым 2006, №14.
- А.Ж. Жонтаева. Сыр елінің мәдени мұралары. Қызылорда, 2005.
- Ғ. Байпақов, А. Нұржанов. Ұлы Жібек жолы және ортағасырлық Қазақстан. Алматы, 1992.
- А.Ю. Якубовский. Развалины Сыганака. 1929.
- Т. Мәмбиев. Қорқыт ата туралы аңыз бен ақиқат. Қызылорда, 2000.
- Ә. Бәкіров. Сығанақ. «Сыр бойы», 07.10.1993, №120.
- Ә. Әбіласанов. Сығанақ. Алматы: Өнер, 1991.
- Т. Мәмиев. Қызылорда облысының археологиялық ескерткіштері. Алматы, 2000.
- З. Жайлыбай. Сырлы Сығанақ. «Ақиқат», №6, 2005.
- Ә. Дибаев. Сығанақ. «Тарту».
- Ж. Шайдар. Сыр ғұламалары. Шымкент, 2002.
- Рүстемұлы Төлеген. Қылауыз–Ата шежіресі. 1998.