Қазақша рефераттар

Шығындар қосылған пайда қағидасына сәйкес, материалдарды жабдықтаудың келісім - шарттық бағасын қалыптастыру

Жүйелі басқарудың қажеттілігі

Қазіргі кезде басқару жүйесінің әдістері мен үлгілері басқарудың барлық деңгейлерінде жаңарып, өзгеріске ұшырап жатыр. Осыған байланысты құрылыстағы инвестициялық есепті басқаруда кешенді, яғни жүйелі басқаруға деген қажеттілік күшейді.

Инвестициялық есепті басқаруға жүйелі түрде қарау — құрылыс кешеніндегі ресурстарды инвестициялық қамтамасыз ету факторын ескере отырып, функционалдық-технологиялық ерекшеліктер негізінде мәселелерді шешудің ең үйлесімді нұсқасын таңдауға мүмкіндік береді.

Екпін

Жүйелі басқару — бөлек іс-әрекеттер жиынтығы емес, ресурс, технология, уақыт, сапа және тәуекел арасындағы байланыстарды бір логикаға біріктіретін тәсіл.

Инвестициялық-құрылыс қызметін басқарудың негізгі принциптері

Инвестициялық-құрылыс қызметі саласындағы В.К. Иванцов, В.С. Резниченко, А.В. Богдановтардың теориялық-практикалық зерттеулері негізінде басқарудың келесі принциптері айқындалған:

  • Мүдделердің сәйкестігі

    Инвесторлар, тапсырыс берушілер және мердігерлер мүдделерінің үйлесімін қамтамасыз ете отырып, жобаны кешенді жүзеге асыру.

  • Өмірлік циклді толық қамту

    Жобаалды әзірлемелер, конкурстарды ұйымдастыру мен өткізу, объектіні жобалау және салу, пайдалануға енгізу — бәрін жобаның бүкіл өміршеңдік кезеңі аясында кешенді қарастыру.

  • Циклді қысқарту

    Инвестицияларды қалыптастыру мен іске асырудың жаңа технологияларына көшу арқылы жобалардың өмірлік циклін қысқарту.

  • Тиімділікті тұтынушылық сапамен байланысты бағалау

    Өнім мен қызметтердің жоғары тұтынушылық сапасын ескере отырып, жобаның техника-экономикалық тиімділігін бағалау.

  • Кешенді шығындарды азайту

    Құрылыста, пайдалануда және жобалаудағы жиынтық шығындарды минимизациялау.

  • Сенімділік деңгейін қамтамасыз ету

    Қаржылық, ұйымдастырушылық және технологиялық сенімділікті қажетті деңгейде қолдау.

  • Конкурстық іріктеу

    Тауарлы-материалдық құндылықтарды жеткізушілерді және жобалау/құрылысқа үміткерлерді конкурстық негізде таңдау.

  • Күнтізбелік жоспар және үйлестіру

    Орындаушыларды және әртүрлі деңгейдегі жұмыстарды бір бағдарламаға біріктіру: экономикалық талдау, ТЭН және жобаалды зерттеулер негізінде мерзім мен ұзақтықты анықтау.

  • Баға қалыптастыру әдістері

    Тапсырыс беруші мен мердігер арасындағы келісім бағасын қалыптастыру үшін ресурстық немесе индекстік әдістер арқылы объектілерге баға беру.

  • Ақпараттандыру және талдау

    Мәліметтерді үйлестіру, ақпараттық-талдау модельдерін әзірлеу және қолдану арқылы басқаруды ақпараттандыру.

  • Автоматтандыруды ықпалдастыру

    Инвестициялық жобаларда басқару шешімдері мен жобаны автоматтандырудың интеграцияланған жүйесін әзірлеу.

Өмірлік цикл: қайтарым, пайдалану және кепілдік

Жобаның өмірлік циклі міндетті түрде белгілі бір пайдалану кезеңін қамтиды. Сондықтан өндірістік бағыттағы инвестициялық жобаларда тек орындалу шыңына жету кезеңін ғана емес, инвестицияларды қайтару мерзімін де есепке алу қажет.

Әлеуметтік-экономикалық саладағы жобаларда ғимараттарды сақтандырудың кепілдік мерзімі және қажетті сапалы жабдықтармен қамтамасыз етілуі маңызды. Мысалы, Финляндияда тұрғын үй ғимараттарын сақтандырудың кепілдік мерзімі 10 жыл.

Кәсіпорын түрленуі және басқару үлгілері

Құрылыс кәсіпорындары өзгерген кезде (акционерлік қоғамдар, жауапкершілігі шектеулі серіктестіктер және басқа ұйымдық-құқықтық нысандар), басқару құрылымын да жаңарту қажеттілігі туындайды. Қазіргі жағдайда басқарудың мына үлгілерін бөліп көрсетуге болады:

1) Қарапайым менеджмент үлгісі

Экономикалық есептеулерге негізделген, көбіне жаңадан құрылған кәсіпорындарға тән. Бастапқы кезеңде арнайы басқару кәсібилігі аса талап етілмейді, бірақ бизнес кеңейген сайын тиімділігін жоғалтады.

2) Жоспарлы экономикадан қалған үлгі

Жоспарлы жүйе кезеңінде қалыптасқан, бұрыннан жұмыс істеп келе жатқан кәсіпорындар базасында құрылған ұйымдарға тән.

3) «Сыртқы нышандарға» сүйенген үлгі

ДК, деректер базасы, түрлі бағдарламалық құралдар сияқты белгілерге негізделеді. Бұл тәсіл көбіне технологиялық жағын күшейткенмен, басқарудың мазмұндық бөлігін алмастырып, топаралық және корпоративтік өзара әрекетте толық қолдау таппайды.

4) Корпоративтік модель

Мемлекет құрылымдық өзгерістер жағдайында жаңа экономикалық субъектілер қалыптасқанда (ассоциациялар, холдингтер, қаржы-өнеркәсіптік топтар) кең таралады. Корпоративтік үлгілерге қарай мүдделерді келісу, бақылау, жоспарлау және есеп қызметін орталықтандыру арқылы басқару жүйелері құрылады.

Ұйымдық құрылымдар: функционалдық, дивизиондық, матрицалық

Жеке құрылыс кәсіпорындарында басқаруды өзара байланысты элементтер жиынтығы ретінде қарастыруға болады. Құрылысты басқару жүйесі мерзімге, бағаға және сапаға тікелей әсер етеді.

Функционалдық құрылым

Әрбір функцияға қызмет тағайындап, басқару үрдісін төменнен жоғары қарай ұйымдастырады.

Дивизиондық құрылым

Функционалдық қызметтер кәсіпорын бөлімшелерін қамтиды. Бөлімшелер сызықтық басқарумен қатар автономды функционалдық блоктармен (қаржылық есеп, жоспарлау, маркетинг және т.б.) күшейтіледі. Нәтижесінде жоғарғы буын стратегиялық даму мәселелеріне көбірек шоғырланады.

Шетелдік тәжірибеде жобалардың күрделенуіне байланысты сызықтық-функционалдық құрылымнан дивизиондық құрылымға көшу үрдісі байқалады: АҚШ-тағы 500 ірі кәсіпорынның 95% дивизиондық құрылымға өткендігі көрсетілген.

Неге дивизиондыққа өту қажеттілігі туды?

  • Ақпарат қозғалысы күрделеніп, нарық өзгерістері жылдамдағанда басқарудың жеделдігі төмендейді.
  • Шешімдер баяу қабылданып, деректердің дұрыстығы мен сенімділігіне тәуелділік артқандықтан шешім сапасы төмендеуі мүмкін.
  • Орта буынның жоғары деңгей шешімдеріне ықпал ету мүмкіндігі күшейіп, ұйым ішінде бағыныштылық (лоббилік) тәуекелі пайда болады.

Дегенмен, орта және жоғары буын мүдделері әрдайым сәйкес келе бермейтіндіктен, бөлімшелердің дербестігі мен жауапкершілігі арасындағы тепе-теңдікті табу күрделенеді және басқару функцияларының қайталануы байқалады.

Матрицалық құрылым

Матрицалық құрылым екі жүйені біріктіреді: тік бағытта — сызықтық-функционалдық басқару, көлденең бағытта — жобалар немесе бөлімшелер. Мұнда жоба жетекшілері қаржы, материалдық, ақпараттық және адам ресурстарын қамтамасыз етіп, жоспардың орындалуы мен сапаға жауап береді.

Жоғары буын жетекшілері жобаларды таңдауды, сараптауды, нарықты зерттеуді және ең бастысы — әр жобаның ішіндегі үйлестіруді қамтамасыз етеді. Матрицалық тәсіл сирек немесе қымбат ресурстарды ұжымдық пайдалануға мүмкіндік береді және коммуникацияның икемділігін арттырады. Сонымен бірге ол менеджменттің жоғары деңгейін және ұйым мәдениетін талап етеді.

Басқару функцияларының салмақтылығы: тәжірибелік қорытындылар

Басқару функцияларын ыдырату негізінде қазіргі функционалдық басқару жүйесі бойынша Оңтүстік Қазақстан облысындағы инвестициялық-құрылыс кешені мысалында зерттеулер жүргізілген. Әдістеме ретінде А.И. Резник және Р.И. Дронов ұсынған тәсіл қолданылған: негізгі басқару функциялары және олардың төменгі функцияларының салмақтылығы (пайыздық үлесі мен сәйкестігі) талданған.

Қаржыны басқару

Төменгі функциялардың ішінде қарыз құралдарын тарту менеджменті басым. Ол қаржы ресурстарының оңтайлы қозғалысын қамтамасыз етіп, дағдарыс жағдайындағы төлем қабілетсіздік тәуекелін азайтуда ерекше маңызды.

Персоналды басқару

Тиімділік ең алдымен кадрларды іріктеу және орналастыру, сондай-ақ еңбекті және еңбекақыны ұйымдастыруға тәуелді. Қазіргі жағдайда бұл блокты персоналдың біліктілігін бағалауға бағытталған аудит функциясымен толықтыру орынды.

Экономика

Ең жоғары маңызға шығындарды басқару ие (21,5%). Нарық жағдайында өндірістік емес шығындарды және экономикалық мәні бойынша артық, жұмыс істемейтін активтерді болдырмау қажет. Одан кейін өзіндік құн мен баға белгілеуді басқару келеді.

Маркетинг және бизнес-жоспар

Басым бағыт — құрылыс кәсіпорынын нарықтық талдау және стратегиялық бағдар (13,7%). Кейін өнім өзгерісін басқару және баға саясаты функциялары орын алады.

Ұйымдастыру және логистика

Ең маңызды төменгі функция — құрылыс-монтаж жұмыстарын орындау (өндірісті ұйымдастыру). Екінші орында ресурстар логистикасы: материалдық-техникалық қамтамасыз ету, сапаны арттыру және материалдық, еңбек, қаржы ресурстарын үнемдеу мүмкіндігін береді.

Есеп жүргізу

Бұл блокта ең үлкен үлес қаржылық есепке тиесілі (51,9%), өйткені ол инвестициялық-құрылыс қызметін іске асыру үшін шешуші рөл атқарады. Қазіргі жағдайда блокты салық есебі функциясымен толықтыру ұсынылады: жаңа Салық кодексіне сай қызмет салық регистрлерінде көрсетілуі тиіс.

Логистика бойынша тәжірибелік мысал: Каспий Құбыр Консорциумы

Тәжірибеде жаңа тәртіпті қолданудың айқын мысалы ретінде Каспий Құбыр Консорциумы мұнай құбыры жүйесінің құрылысы келтіріледі. Келісімшартқа сәйкес, компанияның материалдық-техникалық қамтамасыз ету қызметіне құралдар мен материалдардың үлкен көлемін жеткізу міндеті жүктелген.

Жабдықтаушы жұмысын бақылау, сатып алу, сапаны қадағалау және тасымалдауды ұйымдастыру үшін материалдық-техникалық қамтамасыз ету қызметіндегі менеджер жауап береді. Ол жобаға техникалық бақылау жүргізетін қызмет менеджеріне есеп береді.

Логистика идеологиясының негізгі рәсімдері

  1. 1 «Шығындар + пайда» қағидасы бойынша материалдарды жабдықтаудың келісімшарттық бағасын қалыптастыру.
  2. 2 Әлеуетті жабдықтаушылардан екі нұсқада жазбаша ұсыныс алу: бағалар көрсетілген және бағалар көрсетілмеген. Бағасы көрсетілген ұсыныстар ашылғанға дейін мөрленген күйде менеджерде сақталады; бағасы көрсетілмеген ұсыныстар кәсіпорын өкілі, менеджер және жабдықтаушының қатысуымен ашылады. Кейін түзетілген қорытынды ұсыныстарға сұраныс жасалып, толық салыстырмалы талдау дайындалады. Соңында келіссөз барысында келісімшарттың техникалық және өзге талаптары нақтыланады.
  3. 3 Ірі көлемдегі сатып алуларда құрылыс-монтаж жұмыстарына қажетті нақты көлем анықталған кезде, жабдықтаушылармен келісілген жеткізу мәлімдемесі тауар бірлігінің бағасына сүйенеді, ал көлемнің өзгеруіне байланысты басқа бағаларды қолдану шарттары мәлімдеме қосымшасында бекітіледі.

Бұл тәсіл сапасыз материалдардың жеткізілуін және жеткізу мерзімдерінің бұзылуын азайтуға бағытталған. Дәстүрлі материалдық-техникалық қамтамасыз етуге қарағанда, логистика рәсімдері ашық салыстыру және сапаны бақылау тәртібін күшейтеді.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Иванец В.К., Резниченко В.С., Богданов А.В.

Управление проектами и предприятием в строительстве: справочное пособие с методиками и примерами расчета. М., 2001. 480 с.

2. Журавлева Г.П., Малышева И.Ю.

Теоретическая экономика. М.: ЮНИТИ, 1997.

3. Инвестиционно-финансовый портфель

Книга инвестиционного менеджера. Книга финансового менеджера. Книга финансового посредника. М.: Соминтек, 1993.

4. Резник А.И., Дронов Р.И.

Логистика в строительстве. Экономика строительства, 1999, № 11.