Топырақ жер ресурстарының дегредациясы

Жер ресурстары және табиғатты қорғау жауапкершілігі

Жер шарының көптеген аймақтарында байқалған экологиялық зардаптар адамдардың қоршаған ортаны сақтау өз әрекеттеріне тікелей тәуелді екенін терең түсінуіне ықпал етті. Осы түсінік табиғатты қорғау мәселесіне жауапкершілікпен қарау мәдениетін қалыптастыруға итермеледі.

Көп ғасыр бойы адамзат тіршілігін өндірістің қарқынды дамуымен байланыстырып, алынған өнімнің басым бөлігін өндірісті одан әрі кеңейтуге жұмсады. Алайда бұл үдеріс табиғи ресурстарды тиімді пайдалану, сақтау және қалпына келтіру міндеттері көбіне тірі табиғатты, адамды және қоршаған ортаны қорғау тақырыптарынан алшақ қарастырылғанын көрсетті.

Табиғаттың тілін табу, сырын тану арқылы оны жаңғыртуға ғылыми-практикалық үлес қосқан көрнекті ғалым И.В. Мичуринге телінетін «Біз табиғаттан рақымшылық күтіп отыра алмаймыз, оның бермегенін күшпен тартып аламыз» деген көзқарас табиғатты күшпен бағындыру идеясын күшейтті. Бүгінгі тұрғыдан бұл ұстанымның салдары экожүйелерге түсетін қысымды арттыра түсетіні анық.

Жер ресурстары ұғымы: анықтамалар мен мазмұн

Ф.Н. Реймерс бойынша, жер ресурстары — жүйелі түрде пайдаланылатын немесе белгілі бір шаруашылық мақсатта пайдалануға болатын жер. Бұл ұғымды бірнеше мағынада түсіндіруге болады:

Белгілі бір жағдайлар сақталып, үздіксіз әрі ұқыпты пайдаланылған жағдайда жер ресурстарын қалпына келетін ресурс ретінде қарастыруға болады. Егістік мақсатта жер — өңдеу құралы: табиғаттан тікелей «жердің өзі» емес, оның көмегімен өндірілетін өсімдік өнімі алынады.

Жерді пайдалану: табиғи компоненттердің өзара байланысы

Жер ресурстарын пайдалануда табиғи компоненттердің өзара ықпалы айқын көрінеді. Бұл байланыс: жанама түрде — ландшафт компоненттерінің әрекеттесуін интегралды түрде бейнелейтін топырақ арқылы, және тікелей түрде — жер бедері, климат, су, өсімдік пен жануарлар дүниесі арқылы ауыл шаруашылығы нәтижесіне ықпал етеді.

Осыдан жерді шаруашылықта пайдаланудың географиялық айырмашылықтары туындайды. Жердің негізгі қасиеттерінің бірі — оның құнарлылығы немесе биологиялық өнімділігі. Сондықтан табиғи жағдайларға байланысты өнімділік деңгейіндегі географиялық айырмашылықтарды анықтау ерекше мәнге ие.

Жердің әмбебап рөлі және ресурсты бөлу факторлары

Жердің әмбебаптығы — оның ең маңызды қасиеттерінің бірі. Адамның кез келген іс-әрекеті жер пайдаланумен байланысты: жер бір мезгілде еңбектің предметі де, еңбектің жалпы құралы да, яғни кез келген материалдық өндірістің қажетті шарты.

Территорияның шектеулілігі мен ауыстырылмайтындығы, сондай-ақ пайдаланудың кейбір түрлерінің бір-бірін жоққа шығаратын сипаты жерді бөлудің әлеуметтік-экономикалық факторлармен анықталатын стихиялық немесе жоспарлы механизмдерінің қалыптасуына алғышарт жасайды.

Дақыл таңдауы және өнімділіктің географиялық айырмашылықтары

Әдетте белгілі бір аумақта өсірілетін ауыл шаруашылық дақылдарының түрлері көп бола бермейді: олар экономикалық және өзге де себептерге сай аймақтың ауыл шаруашылық бағытымен анықталады. Дегенмен уақыт өте бұл құрылым айтарлықтай өзгеруі мүмкін.

Дақылдардың таралу аймағы шегіндегі өнімділіктің үлкен географиялық айырмашылықтары таңдауға әсер ететін негізгі факторлардың бірі. Әртүрлі дақылдардың экологиялық талаптары бірдей емес, сондықтан өнімділік айырмашылығының сипаты да әр дақылда ерекше болады. Нәтижесінде жердің нақты түрінде белгілі бір дақылды өсірудің экологиялық тиімділігі мен жалпы ауыл шаруашылық өндірістің тиімділігі айқындалады.

Қазақстанның жер қоры: құрылымы және кеңістіктік ерекшеліктері

Қазақстан аса зор жер қорына ие. 2001 жылдың 1 қаңтарындағы дерек бойынша егістікке жарамды жердің жалпы ауданы 30,2 млн гектар болды. Ал жайылымдық және шабындық жерлер шамамен 190 млн гектар аумақты қамтиды.

Шөлге айналу: себептері мен Қазақстандағы көрінісі

Ландшафттардың шөлге айналуы және жоғары температура жағдайында шөлді экожүйелердің өзгеруі — қазіргі уақыттың жаһандық проблемаларының бірі. Шөлге айналудың себептері табиғи және антропогендік факторлардан құралады.

Қазақстан территориясының шамамен 60%-ы шөлге айналу үдерістерін әртүрлі деңгейде өткеруде. Бұл көрсеткіш жер ресурстарын басқаруда ұзақ мерзімді жоспарлау мен экологиялық шектеулерді сақтаудың маңызын айқын көрсетеді.

Топырақ деградациясы және қорғау проблемасы

Топырақ — жер ресурстарының өзегін құрайтын компонент. Сондықтан топырақ деградациясы мен жер ресурстарын қорғау мәселесі көптеген өңірлер үшін өзекті.

Қазақстанда, әсіресе Солтүстік Қазақстанның далалық зоналарында топырақ эрозиясы және өнімділіктің кемуі (дегумификация) ең елеулі қауіптердің қатарына жатады. Бұл құбылыстар жердің құнарлы қабатын әлсіретіп, ауыл шаруашылығы өндірісінің тұрақтылығына тікелей әсер етеді.