Ресейдің кез

XIX ғасырдың екінші жартысындағы өзгерістер және білім саясаты

Ресейдің 1854–1856 жылдардағы Қырым соғысындағы жеңілісі крепостниктік құқықтың жойылуына және буржуазиялық қатынастардың кең таралуына ықпал етті. 1864–1880 жылдары жүргізілген буржуазиялық реформалар білім беру жүйесін де қамтыды. Бұл өзгерістер Ресейдің отарлық саясатындағы жаңа кезеңмен — Орта Азияны жаулап алумен және Қазақстанның империя құрамына толық енгізілуімен — тұспа-тұс келді.

1867–1868 жылдардағы әкімшілік реформа нәтижесінде Қазақстан Ресейдің толық бақылауындағы аумақ деп жарияланып, жердің бәрі патша қазынасының меншігі саналды. Жаңа басқару жүйесі жергілікті кадр даярлау мәселесін күн тәртібіне шығарды. Осыдан кейін отар аймақтарда белгілі бір мақсатқа бағындырылған білім беру жүйесін құруға кірісті.

Дәстүрлі мектеп–медресе және отарлық күдік

Кеңес дәуірінде жазылған еңбектерде дәстүрлі оқу орындарының дағдарысы көбіне асыра көрсетіліп, олар тек діни фанатизм мен кертартпалық тарататын мекемелер ретінде сипатталды. Алайда мұсылман мектептері оқыту мазмұны мен тәсілдерінің бірізділігі арқылы Түркістан халықтарын діни-рухани негізде біріктірген ықпалды тетік болғанын ескеру қажет.

Алғашқы зайырлы мектеп бастамалары: жергілікті элита және патша мүддесі

Қазақ даласында мұсылман дінінің әркелкі таралуы және аумақтардың Ресей құрамына әр кезеңде өтуі білім беру ісіне де әсер етті. Ресейге ертерек қосылған өңірлерде мектеп ашу бастамалары кейде жергілікті ықпалды адамдар тарапынан көтерілді. Бұған Жәңгір Бөкейұлының 1841 жылы Ордада мектеп ашуы, Өскенбай Құнанбайұлының 1845 жылы мектеп ашуға рұқсат сұрауы, Уәлихан Шыңғысұлының осы мәселе жөніндегі хаттары, Шорман Мұсаның 1853 жылғы өтініші дәлел бола алады.

Бұл бастаманы тек ағартушылық ниетпен түсіндіру жеткіліксіз. Патша әкімшілігі үшін мұндай мектептер қазақ жастары арасынан империяға адал қызмет ететін төменгі буын шенеуніктерді даярлаудың құралы болды. Сонымен қатар Бөкей ордасында мектеп ашу арқылы татар ықпалын шектеу мақсаты да болғаны ықтимал: Ордаға көптеп келген татарлар қазақтарды орысқа қарсы үгіттеуі мүмкін деген күдік патша билігін алаңдатты.

1850 жылы Орынбордағы Шекара комиссиясы жанынан қазақ жастарына арналған екінші мектеп ашылғанға дейін тоғыз жыл бойы Жәңгір мектебі қазақ даласында білімнің жалғыз шамындай қызмет атқарды. Оның ықпалы бәріне бірдей жетпесе де, жинақтаған тәжірибесі кейін ашылған оқу орындарына тірек болды.

Орынбор мектебі және Ыбырай Алтынсариннің кезеңі

1844 жылдың 14 маусымында патша үкіметі Орынбор шекара комитеті жанынан қазақ балаларына әртүрлі бағытта білім беретін мектеп ашу туралы ереже жариялады. Осы ереже негізінде алғашқы мектеп 1850 жылы Орынборда ашылды. Мақсаты — «аға сұлтандардың хат-қағазын жүргізетін», сондай-ақ қазақтардан қойылатын болыстар үшін тілмаш даярлау болды.

Екінші кезең: әкімшілік реформа, орыстандыру және миссионерлік бағдар

Екінші кезеңнің басталуына 1861 жылғы крепостниктік құқықтың жойылуы, буржуазиялық қайта құрулар, сондай-ақ Қазақстанның Ресейге толық қосылып, оның экономикалық жүйесінің бір бөлігіне айнала бастауы әсер етті. 1865 жылы 5 шілдеде II Александр қол қойған арнайы рескрипт бұл кезеңнің заңдық негізін бекітті.

Империя көп тілді «бұратана» халықтарды тілінен және дінінен ажырату арқылы ассимиляциялау саясатын ұстанды. Осы мақсатпен 1869 жылы Мәскеуде миссионерлік қоғам құрылып, оған идеологиялық міндеттер жүктелді. 1868 жылы қоныс аудару саясатын үйлестіретін «Переселенческий комитет» құрылуы миссионерлік әрекетті күшейтті.

1867 жылғы ережелер және білім беруді ұйымдастыру

Қазақстанда халыққа білім берудің негізгі бағыттары 1867 жылғы «Орал, Семей, Торғай, Ақмола және Сырдария, Жетісу облыстарын басқару туралы уақытша ережелерде» айқындалды. Қазақтарға өз еркімен қаржы жинау құқы берілді. Ал мұсылман дін өкілдері ауылдарда мешіт жанынан мектеп ашу үшін уездік басқармадан арнайы рұқсат алуға міндеттелді. Мұндай мектептердің негізгі шығынын көбіне қазақ шаруалары көтерді.

Қазақ балаларына азын-аулақ ақы төлеп, казак станицалары мен орыс қыстақтарындағы мектептерде оқуға рұқсат етілді. Дегенмен патша үкіметінің мақсаты тек сауат аштыру емес, отаршылдық ниетін жүзеге асыру болды. Мектеп пен медреседе оқуға кедергі жасау — Орта Азия мен Қазақстанда исламның тарауына қарсы саясаттың бір қыры еді.

XIX ғасырдың соңындағы оқу орындары жүйесі

1872 жылы Омбыда, 1879 жылы Ташкентте ашылған мұғалімдер институттары да ұйымдастырылу сапасына қарай Ресейдегі орта оқу орындары деңгейіне жатқызылды. XIX ғасырдың соңына қарай өлкеде көпсатылы гимназиялық және кәсіптік оқу орындары қалыптасты: сегіз кластық ер балалар гимназиялары, жеті кластық қыздар гимназиялары, Верныйдағы әскери гимназия, Оралдағы реальдық училище жанындағы жоғары кластар және Семейдегі ерлер мен қыздар гимназиялары.

Мұсылман мектептері: шектеу, міндеттеу және шынайы қызметі

Патша үкіметі кедергі жасағанына қарамастан, мұсылман мектептері мен медреселер жастардың сауатын ашуда және инабаттылыққа тәрбиелеуде белгілі рөл атқарды. «Пантүркизм» мен «панисламизмге» қарсы күрес деген желеумен генерал-губернаторлар бұл оқу орындарын және оқытушыларын қудалап, әкімшілік қысым көрсетіп отырды.

Іс жүзінде діни пәндермен қатар оқушылардың жалпы танымын кеңейтетін, ойлау қабілетін дамытатын азаматтық мазмұндағы пәндер де оқытылды. Дегенмен оқу бағдарламаларының бірізді болмауы, мұғалімдер құрамының әлсіздігі, ауыл мектептерінің орталықтардан алыс орналасуы білім сапасына кері әсер етті. Көшпелі өмір жағдайында үздіксіз оқу қиын болғандықтан, кейбір жерлерде сауат ашуға ересек адамдардың да (тіпті 40-тан асқандардың) қатысуы кездескен.

Оқу округтері және аймақтық басқару

XIX ғасырдың екінші жартысында қалыптасқан білім беру жүйесі жалпы ресейлік ағарту ісіне жақындастырылды. Торғай мен Орал облыстарындағы қазақ және басқа тілдердегі оқу орындары Орынбор оқу округіне бағындырылды. Ақмола және Семей облыстары Батыс Сібір оқу округіне қарады, реттеу жұмыстары Томскідегі кеңсе арқылы жүргізілді. Сырдария мен Жетісу облыстарындағы оқу ісін қадағалау Түркістан генерал-губернаторлығына жүктелді.

Шыңжаңнан Жетісуға қоныс аударған ұйғырлар мен дүнгендердің санының біртіндеп өсуі, Оңтүстік Қазақстан өңірінде қазақтардың басымдығы «орыс-түземдік» мектептердің көбірек ашылуына ықпал етті. Бұл процестер қазақ жастарының араб жазуы арқылы сауаттылығын сақтай отырып дамыту қажеттігін де көрсетті.

Аралас мектептер және «рухани соғыс» логикасы

Патша әкімшілігі оқытушылар семинариялары мен «орыс-түземдік» деп аталған аралас мектептердің көбін мүмкіндігінше миссионерлік-ағартушылық мақсатта ұстауға тырысты. Түркістан өлкесінде де орыстандыру саясатының негізгі арқауы ретінде орыс мектебіне сүйену ниеті ашық айтылды.

Түркістан өлкесінің алғашқы генерал-губернаторы фон Кауфман 1880 жылы 8 қарашада Халық ағарту министріне жолдаған хатында қазақтарды исламды терең ұстанған көрші халықтардан бөлек ұстай отырып, орыс жазуына негізделген мектеп арқылы ассимиляциялауды жеделдету міндетін алға қояды. Бұл ұстаным 1881 жылы 28 қаңтарда патша тарапынан қолдау тапты.

Жазу мәселесі: араб графикасын ығыстыру және кириллицаға көшіру

Отарлық саясаттың ең өзекті тетіктерінің бірі — қазақ халқы ғасырлар бойы қолданып келген араб графикасын қоғамдық қолданыстан шығару, оның орнына кириллицаны енгізу болды. Бұл ауысымның астарында кейінгі ұрпақты ата-баба дәстүрінен, тарихи жадтың жалғастығынан үзіп, рухани тәуелді етуді көздеген мақсат жатты.