Ежелгі Үнді мемлекетінің мемлекеттік құрылымы

Ежелгі Египет (Мысыр): қоғам және мемлекеттік басқару

Ежелгі Египет тұрғындары негізінен егіншілік және мал шаруашылығымен айналысты. Қоғамның ең жоғарғы қабатында перғауын, жрецтер, шенеуніктер және әскери беделділер тұрды.

Перғауын — мемлекеттің ең жоғарғы билік иесі. Оның қарамағына кеніштер, тас қашайтын орындар және сыртқы сауда жүйелері шоғырландырылды. Перғауынның бұйрығымен су қоймалары, сарайлар және жерлеу құрылыстары салынды.

Египетте қалыптасқан көп культке байланысты жрецтер бірнеше топқа бөлінді. Әр топтың басында діни әрі саяси ықпалға ие жоғарғы жрец тұрды. Жалпы алғанда, жрецтер мемлекеттік механизмде айрықша орын алды.

Ежелгі Египетте заң шығарушы, атқарушы және сот билігі өзара бөлінбеді. Тутмос III дәуірінде визирлер үшін жасалған нұсқаулықтарда визирдің өкілеттігі мен қызмет аясының өте кең болғаны айтылады.

Сондай-ақ іс жүргізу жақсы дамыған кең шенеуніктік аппарат құрылды. Құжаттық деректер көптеген жағдайда жемқорлық, заңсыздық және әкімшілік еріктіліктің орын алғанын көрсетеді.

Ежелгі Вавилон: әлеуметтік жіктелу және әкімшілік жүйе

Ежелгі Вавилон қоғамының жалпы құрылымы Египетке ұқсас болды. Алайда Вавилонның ерекшелігі — ірі жер иеленушілер мен құлиеленушілердің көбеюі нәтижесінде мемлекеттің қалыптасуы және патша билігінің күшеюі.

Шіркеу жерлерінің мемлекет меншігіне өтуі, қауымдық жерлерді сатып алу және жаулап алу арқылы патшаның жер қоры ұлғайды. Соған қарамастан суару жүйесіне (ирригацияға) сүйенген қауымдық құрылым толық жойылып кеткен жоқ.

Вавилондағы маңызды айырмашылықтардың бірі — ерікті адамдардың екі категорияға бөлінуі: авилум (толық құқықты азаматтар) және мушкенум (әлеуметтік мәртебесі төмендеу, «жоғары тұлғаға бас ию» мағынасына жақын ұғым).

Вавилонда қауымдық кеңес сақталды, бірақ оның басшысы ретінде патша тағайындайтын рабианум есептелді. Кеңес бөлінбеген қауымдық жерді басқару, жер мен суды пайдалану дауларын шешу, салық жинау және патша бұйрықтарының орындалуын бақылаумен айналысты.

Сот билігі де әкімшіліктен ажыратылмады: сот қызметін жүргізу көбіне жергілікті әкімнің, яғни рабианумның құзырында болды. Кей жағдайларда қауым өз аумағында жасалған қылмыс үшін ұжымдық жауапкершілік көтерді.

Ежелгі Қытай: Инь–Шань дәстүрі және Чжоу дәуірі

Инь (Шань) мемлекеті: билік пен діни легитимация

Инь мемлекеті рулық-тайпалық негізден толық ажырамаған, территориялық тұрғыдан да айқын бөлінбеген құрылым болды. Мемлекетті ван басқарды: ол жорықтар ұйымдастырып, бағындырылған тайпалардан салық алып, әскерге адам жинады. Тайпалар Шан қаласына белгілі мерзімде келіп тұруға міндеттелді.

Ван елдің жоғарғы абызы да саналды. Шань қоғамының маңызды орталығы — Аньян. Осы кезеңнен қалған құнды дерек — жануар жауырын сүйектеріне және тасбақа сауыттарына қашалған Инь оракулы жазбалары. Бұл материалдар бал ашу мен саяси шешімдер қабылдауда қолданылған.

Ван «аспанның баласы» ретінде танылып, тақты мұрагерлікпен бере алды. Билік сипаты қатал болды: бұйрықты орындамау ауыр жазамен аяқталатын. Ванға жоғарғы вельможа цзай, сот қызметкерлері, жоғарғы абыз, хатшылар және өзге де көмекшілер сүйенді.

Жергілікті көсемдер чжухоу деп аталды, олардың 8 рангі болды. Чжухоу ван сарайына тұрақты келіп есеп беруге және әмірлерін орындауға міндетті еді; алым-салық жинауды да солар жүзеге асырды. Тұрақты әскер болмағандықтан, чжухоу 3000–6000 адамнан тұратын жасақтар жасақтап, оларды қола қарумен жабдықтады (атты және жаяу әскер).

Чжоу және Цинь: әлеуметтік сатылар және орталықтандыру

Чжоу мемлекеті (б.з.д. XII–III ғғ.) үш кезеңге бөлінеді: Батыс Чжоу (1122–742), Шығыс Чжоу (770–403) және Күрескен патшалықтар (403–221). Қоғамда үстемдік құлиеленуші аристократтардың қолында болды.

Чжоу қоғамындағы негізгі топтар

Ван — «ерекше адам», жоғарғы билеуші.
Чжухоу — провинцияларды мұрагерлікпен иеленушілер.
Дафу — ру-тайпа көсемдері.
Ши — үлкен әулет (отбасы) басшылары.

Әр топтың киімі, тұтынуы, мал мен құл саны, тіпті жерлеу рәсіміне дейін әлеуметтік дәрежені көрсетіп отырды.

Жер формалды түрде мемлекеттің меншігі саналып, ван жерді толық биледі. Сонымен бірге ірі жер иеленушілік дами бастады: жерді иеліктен айыруға, жалға беруге және кепілге қоюға мүмкіндік болғаны деректерде айтылады.

Орталықтанған Цинь мемлекетінің күшеюіне Шан Ян реформалары (б.з.д. 359 ж.) елеулі ықпал етті. Реформалар тұрғындарды жаңа территориялық бөліністерге біріктіруді, әскерге еңбегі сіңбеген мұрагерлік ақсүйектердің артықшылықтарын шектеуді, егіншілік пен қолөнерді қолдауды көздеді.

Шан Янның әкімшілік қайта құрулары

Территория 36 облысқа бөлінді; облыстар — уездерге, уездер — болыстарға, болыстар — тиндерге (ең төменгі буын) жіктелді.
Әр облыста азаматтық және әскери билікті жүргізетін екі басқарушы отырды; оларды астана тағайындап, кез келген уақытта қызметтен босата алды.
Шенеуніктерге талап қатал болды: болмашы қате үшін ауыр жаза қолданылды; ескі аристократиялық титулдар жойылды.

Бұл реформалар Қытайдың ерте мемлекеттік бірлігін күшейтсе де, терең әлеуметтік қайшылықтар көтерілістерге алып келді. Б.з.д. 209 жылғы көтеріліс нәтижесінде Цинь монархиясы әлсіреп, билікке Хань әулеті келді. Оның негізін қалаушы — көтеріліс жетекшісі әрі ауыл старостасы Лю Бан.

Ежелгі Үнді: варналардан касталарға дейін

Алғашқы қауымдық құрылыстың ыдырауы, қоғамдық және мүліктік теңсіздіктің күшеюі нәтижесінде Үндістанда варналар қалыптасты. Олар таптық қоғамға дейін пайда болып, кейін таптық қоғам жағдайында ресми бекітілді.

Уақыт өте варналар тұйық әлеуметтік топтарға — касталарға айналды. Кастаға тиесілік адамның тумысынан белгіленіп, мұрагерлікпен берілді. Некеге тұру көбіне тек өз варнасы/кастасы шегінде рұқсат етілді (эндогамия), ал кәсіп түрлері дәстүрлі түрде мұрагерлікпен бекітілді.

Ману заңдарындағы негізгі варналар

Брахмандар — абыздар, қасиетті ілімді меңгергендер; «қолсұғылмайтындар» ретінде ерекше мәртебеге ие болды.
Кшатрийлер — әскери аристократия.
Вайшья — қатардағы шаруалар мен шаруашылық жүргізуші қауым.
Шудра — құқықтары шектеулі қоғам мүшелері.

Шудра варнасының пайда болуы соғыстармен және әлеуметтік теңсіздіктің күшеюімен байланыстырылды. Қауымға кейін қосылған келімсектер толық құқықты мүшелермен тең болмады: олар қауымдық шешімдерге қатыспады, жиналыстарға кіріспеді және «екінші рет туу» (двиджати) деп саналатын діни-әлеуметтік мәртебені иелене алмады. Осылайша шудралар «бір рет туылғандар» ретінде ең төменгі сатыда қалды.

Ежелгі Үнді: Маурийлер дәуіріндегі мемлекеттік құрылым

Магадха–Маурийлер дәуірі монархиялық биліктің күшеюімен және тайпалық басқару институттарының рөлінің төмендеуімен сипатталады. Мемлекеттің негізгі тірегі — патша. Мұрагерлік принцип қатаң сақталып, патша тірі кезінде мұрагерін тағайындай алды.

Маурий дәуірінде чакравартин тұжырымдамасы қалыптасты: бұл — бүкіл территорияда жалғыз билеушінің үстемдігі. Патша мемлекеттік аппараттың басшысы, заң шығарушы, әкімшілік жетекшісі, жоғарғы соттың судьясы әрі ірі әскердің қолбасшысы болды. Эдиктілер патша атынан және оның рұқсатымен жарияланды.

Сөз байласулардың жиілеуіне байланысты патша күзетіне ерекше мән берілді. Сарайда беделді брахман әулетінен шыққан патша абызының ықпалы жоғары болды.

Әкімшілік-аумақтық бөлініс

Маурийлер мемлекеті провинцияларға бөлінді. Төрт басты провинцияның басында царевичтер отырды; бұл аймақтар ерекше мәртебеге және шектеулі автономияға ие болды. Жергілікті шенеуніктердің жұмысын бақылау үшін царевичтер инспекторлар жіберіп отырды.

Негізгі бөліністер: провинциялардан бөлек джанападтар (қарапайым провинциялар), прадештер (облыстар), округтер және ең төменгі буын — ауыл. Джанападтардың басында раджуктар тұрды. Округ орталық қалаларында кеңселер орналасып, ресми бұйрықтар сол жерден таратылды.