Қайырымдылық саясатын қаржымен қамтамасыз етудің механизмдері туралы қазақша реферат
Қайырымдылық саясатын қаржымен қамтамасыз ету тетіктері әлеуметтік қорғауды күшейтіп, кедейлік пен жұмыссыздықты төмендетуге бағытталған бірнеше өзара байланысты құралдардан тұрады. Олардың қатарында салықтық реттеу, микроқаржыландыру, корпоративтік қайырымдылық және әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациялар бар.
Мақсат — әлеуметтік тәуекелдерге ұшыраған топтардың мүмкіндігін кеңейтіп, жұмыспен қамтуға, кәсіпкерлікке және өзін-өзі әлеуметтік қорғауға жағдай жасау.
Микроқаржыландыру және кредиттік серіктестіктер
Қазақстан
2%
Жиынтық кредиттік портфельдегі микрокредит үлесі
Ресей
20%
Салыстырмалы көрсеткіш
Ауыл халқы
43%
Халықтың ауылда тұратын үлесі
Кредиттік серіктестіктер мен микрокредиттік ұйымдар — ұтқыр әрі мамандандырылған қаржы институттары. Олар банктік қызметтерге балама ұсынып, шағын кәсіпкерлік субъектілеріне арзан әрі қолжетімді кредит алуға мүмкіндік береді. Бұл кәсіпкерліктің дамуына, жұмыспен қамтудың артуына және кедейліктің төмендеуіне ықпал етеді.
Дамуды тежейтін негізгі мәселе
Микроқаржыландыру секторын тежейтін басты фактор — мемлекет тарапынан кешенді қолдаудың және тұжырымдамалық, жүйелі көзқарастың жеткіліксіздігі.
Нарықтың жай-күйі
- 2007 жылғы 1 қаңтарда Қазақстанда 745 микрокредиттік ұйым тіркелді.
- Белсенді жұмыс істейтіндері — шамамен 250 ұйым.
- Ұйымдардың ауылда шоғырлануы — 15%.
Өңірлік бөлініс (мысалдар)
- Оңтүстік Қазақстан 165
- Алматы қаласы 115
- Қарағанды облысы 73
- Атырау облысы 7
Республикалық бюджеттен ауыл халқына микрокредит беру жүйесін ұйымдастыру бағдарламасына 2006 жылы 2 млрд 500 млн теңге бөлінді. Сонымен бірге зерттеулер микрокредиттік нарықта монополиялану үрдісі күшейіп келе жатқанын атап өтеді: мысалы, «Микрокредит-Инвест» 18 микрокредиттік ұйымды жекешелендіріп алған.
Өзекті бағыттар
Мемлекеттік қолдауды жетілдіру
Қолдау құралдарын нақтылау және тұрақты қаржыландыру логикасын қалыптастыру.
Инфрақұрылым және ақпарат
Кәсіби сервистер мен деректерге қолжетімділікті арттыру.
Мониторинг
Кредиттік серіктестіктер мен МКҰ қызметін жүйелі қадағалау.
Кредит лимитін ұлғайту
МКҰ беретін кредит көлемін 1000 АЕК-тен 8000 АЕК-ке дейін арттыру — инвестициялық тартымдылықты өсіреді.
Салықтық реттеу және әлеуметтік әділеттілік
Қайырымдылық жүйесін қаржымен қамтамасыз ету аясында халыққа түсетін салық ауыртпалығын бағалау ерекше маңызды. Салық салудың әділеттілігі қоғамдағы әлеуметтік әділеттілік туралы түсінікпен тікелей байланысты.
Утилитарлық көзқарас
Қоғамның жалпы жиынтық әл-ауқаты басты орынға қойылады, алайда азаматтар арасында молшылықтың әділетті бөлінуі әрдайым қадағалана бермейді. Осы логикада салық арқылы бай топтардың табысын табысы төмен топтарға қайта бөлу мәселесі толық шешілмеуі мүмкін.
Роулсиандық тұжырымдама
Америкалық экономист Джон Роулс ұсынған қағидаға сәйкес, қоғамның әл-ауқаты ең кедей санаттың жағдайымен өлшенеді. Бұл жағдайда салықтар табыстарды қайта бөлу мен теңсіздікті төмендетуде маңызды рөл атқарады.
Салық ауыртпалығы неліктен халыққа ауысады?
Өндіріске салынатын салықтар тауар бағасына еніп, түпкілікті тұтынушыға ауысады. Сондықтан халыққа түскен салық ауыртпалығы — салықтардың нақты әсерін сипаттайтын маңызды көрсеткіш.
Салық ауыртпалығы тек мөлшерлемелермен ғана анықталмайды: қоғам мүшелерінің жалпы әл-ауқаты артқан сайын, салыстырмалы ауыртпалық төмендеуі мүмкін. Сонымен қатар жалақы қорын салық тетіктері арқылы «бір деңгейде тежеу» тек жалақысы жоғары қызметкерлерге ғана емес, қосымша табысы жоқ мемлекеттік қызметшілерге де салыстырмалы түрде ауыр тиюі ықтимал.
Әлеуметтік салықтық жеңілдіктердің рөлі
Әлеуметтік жеңілдіктер теңестіру тетігі ретінде нарықтық экономикаға бейімделуі қиын азаматтардың салық ауыртпалығын төмендетуге бағытталады. Мұндай жеңілдіктер әлеуметтік бағытта қызмет ететін ұйымдарға және олардың қызметкерлеріне де қолданылуы мүмкін.
Дегенмен қазіргі салық жүйесінде қайырымдылықтың қаржылық элементі ретінде салықтық жеңілдіктер институты өз әлеуетін толық іске асыра алмай отыр.
Шағын және орта бизнес: әлеует және тежеулер
ІЖӨ-дегі үлес
25%
ШОБ-тың экономикадағы салмағы
Жұмыспен қамту
60%
Жеке сектордағы экономикалық белсенді халық үлесі
Өндіріс
10,9%
Бизнестің өндірістегі үлесі
Қайырымдылық жүйесінде шағын және орта бизнестің (ШОБ) дамуы ерекше орын алады. Алайда бизнес құрылымының басым бөлігі саудаға шоғырланған: кәсіпорындардың 46%-ы сауда және автомобиль жөндеу саласында, 14%-ы құрылыс саласында, 12,1%-ы жылжымайтын мүлік операцияларында жұмыс істейді.
Нормативтік ортадағы түйткіл
ШОБ-ты дамытуға қатысты заңнамалық актілердің сапасы төмен деп бағаланады. Мәселен, республикада Салық кодексін түсіндіруге арналған 400-ге жуық әртүрлі құжаттың жариялануы құқықтық айқындықты әлсіретеді.
Ұсынылатын салықтық ынталандыру
- Алғашқы 2 жыл — толық салықтан босату.
- 3-жыл — 75% жеңілдік.
- 4-жыл — 50% жеңілдік.
- 5-жыл — 25% жеңілдік.
Корпоративтік сектор және әлеуметтік инвестициялар
Халықты әлеуметтік қорғауда жеке сектор мен мемлекеттің ынтымақтастығы қосымша қаржыландыру көздерін тартуға мүмкіндік береді. Бұл контексте әлеуметтік инвестициялар ұзақ мерзімде әлеуметтік тиімділік беруге бағытталады.
Маңызды қайшылық
Әлеуметтік шараларға қысқа мерзімде жұмсалатын шығындар корпоративтік сектордың қаржы ағындарын айналымнан бұрып, бәсекеге қабілеттілік факторын әлсіретуі мүмкін. Сондықтан әлеуметтік инвестицияларды мемлекет экономикалық тұрғыдан ынталандыруы қажет.
Қазақстандық компаниялар тәжірибесі
«ҚазМұнайГаз», «Қазатомпром», «Қазақстан темір жолы», «Теңізшевройл», «Қазцинк», «Қаражанбасмұнай», «Қазақмыс» сияқты ірі компаниялардың әлеуметтік бағдарламаларын талдау корпоративтік әлеуметтік жауапкершіліктің белгілі бір бейіні қалыптасқанын көрсетеді.
53%
Әртүрлі әлеуметтік бағдарламалар және өңірлерді дамыту
35%
Табиғатты қорғау шаралары
12%
Кадр біліктілігі, денсаулық, еңбек жағдайы
Өлшеу және есептілік: ұсынылған индикаторлар
Дамыған елдерде корпорациялардың қайырымдылыққа қатысуы кең таралған. Қазақстан жағдайында БҰҰ-ның Бизнестің әлеуметтік жауапкершілігі жөніндегі Ғаламдық келісім қағидаттарын енгізу, әлеуметтік әріптестікті дамыту және тиімді қайырымдылық практикасын қалыптастыру нәтижелерін айқын индикаторлар арқылы бағалау маңызды.
Қаржылық-экономикалық индикаторлар
- Еңбек қауіпсіздігі мен еңбекті қорғауға жұмсалатын шығындардың үлесі.
- Жоғары білікті мамандар даярлау және біліктілікті арттыру шығындары.
- Аурудың алдын алу шараларын қаржыландыру үлесі.
- Мөлдірлік қағидатына негізделген басқару және әлеуметтік есептілік.
Нақты міндеттемелер (ұсыныс)
- Жастарды жұмысқа алу квотасы — жұмыскерлердің жалпы санынан 10%-дан төмен болмауы.
- Бір қызметкерге жылына денсаулықты жақсартуға кемінде 20 000 теңге бөлу.
Әлеуметтік-саяси тұрақтылық — бизнестің табысты дамуының негізгі кепілі. Осыған байланысты меценаттық пен қайырымдылықты ынталандыратын, бизнес пен үкіметтік емес ұйымдардың тиімді өзара іс-қимылын қолдайтын заңнамалық база қажет.
Салықтық ынталандыру туралы ұсыныс
Кәсіпорындардың корпорациялық табыс салығын есептеу кезінде қайырымдылық пен әлеуметтік қорғауға арналған шығындарды шегерімге жатқызу деңгейін 5%-ға дейін ұлғайту ұсынылады.
Әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациялар (ӘКК): өңірлік даму құралы
Әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациялардың миссиясы — мемлекеттік және жеке сектор ресурстарын шоғырландыру, кластерлік тәсіл негізінде бірыңғай нарықтық экономиканы дамыту арқылы өңірлердің экономикалық өсіміне жәрдемдесу.
Жеке сектордың жауапкершілігі нені қамтиды?
Жеке кәсіпкерлік субъектілерінің әлеуметтік жауапкершілігі тек әлеуметтік жобаларға пайданы инвестициялаумен шектелмейді. Оған бәсекеге қабілетті бизнесті құру мен жүргізу, рентабельділігі төмен кәсіпорындар базасында жаңа өндірістер ашу, сондай-ақ мемлекеттік меншік объектілерін тиімді пайдалану сияқты міндеттер де кіреді.
ӘКК-нің экономикалық логикасы
ӘКК — тауарлар мен қызметтерді өндіру және сату арқылы пайда табатын экономикалық орнықты бизнес-құрылым. Сонымен қатар алынған пайданың бір бөлігі өңірлердің әлеуметтік, экономикалық немесе мәдени мақсаттарын іске асыру үшін қайта инвестицияланады.
Қорытынды идея
Қайырымдылық саясатын тиімді қаржыландыру — бір ғана құралға сүйенбейтін, көп деңгейлі жүйе. Микроқаржыландырудың қолжетімділігін арттыру, салықтық әділеттілікті күшейту, ШОБ-ты сапалы нормативтік орта арқылы қолдау, корпоративтік әлеуметтік инвестицияларды ынталандыру және ӘКК әлеуетін пайдалану — әлеуметтік проблемаларды шешудің өзара толықтыратын бағыттары.