Кейінге қалдыру мүмкіншілігі
Іскерлік циклдердің экономикаға әсері
Іскерлік циклдердің әсері экономиканың барлық бөлігінде сезіледі. Экономикалық элементтердің өзара тығыз байланысы депрессиядан да, инфляциядан да толықтай «қашып құтылуға» мүмкіндік бермейді. Дегенмен іскерлік цикл әр адамға және экономиканың әр секторына әртүрлі деңгейде ықпал етеді.
Құлдырау мен көтерілу кезеңдерінде қай салалар ұтады, қай салалар ұтылады?
Құлдырауда ең көп зардап шегетін салалар
Инвестициялық тауарларды және ұзақ мерзімді пайдалануға арналған тұтыну тауарларын өндіретін салалар құлдырауды ең ауыр өткізеді. Әсіресе құрылыс саласы қатты әлсірейді: тұрғын үйлер мен коммерциялық ғимараттар құрылысы, ауыр машина жасау, ауыл шаруашылығы техникасы, автомобильдер, тоңазытқыштар және басқа да ұзақ мерзімді тауарлар өндірісімен байланысты кәсіпорындар мен қызметкерлер күрделі жағдайға тап болады.
Құлдырауда салыстырмалы түрде тұрақты және «ұтатын» бағыттар
Өндіріс пен жұмысбастылық тұрғысынан алғанда, құлдыраудың әсері кейбір қызмет көрсету салаларына және қысқа мерзімді тұтыну тауарларын өндіретін өнеркәсіпке онша қатты тимеуі мүмкін. Тіпті кейбір фирмалар үшін, мысалы банкроттық істерімен айналысатын сауда компаниялары мен заңгерлік фирмалар үшін, экономикалық құлдырау кезеңі қызмет көлемін арттыруы ықтимал.
Көтерілу фазасында не өзгереді?
Көтерілу кезеңінде инвестициялық және ұзақ мерзімді тауарларға сұраныс жанданып, жоғарыда аталған салалар қайтадан қарқынды дамиды. Бұл құбылыстың себептерін түсіндіретін екі негізгі тетік бар.
Циклге тәуелділікті түсіндіретін екі себеп
1) Сатып алуды кейінге қалдыру мүмкіндігі
Ұзақ мерзімді тауарларБелгілі бір жағдайларда инвестициялық тауарларды да, ұзақ мерзімді тұтыну тауарларын да белгілі бір уақытқа кейінге қалдыруға болады. Экономика қиын кезеңге кіргенде өндірушілер жаңа зауыттар салуды тоқтатады немесе кейінге шегереді: қолда бар ғимараттар мен өндірістік қуат уақытша жеткілікті болып көрінеді.
Жағымды кезеңде фирмалар өндірістік құрал-жабдық толық тозып бітпей тұрып-ақ жаңасын сатып алуға бейім. Ал құлдырау кезеңінде, керісінше, ескі құралдарды ауыстыруды созады. Мұндай жағдайда таза инвестицияның теріс мәнге түсуі мүмкін.
Тұтынушылар тарапынан да ұқсас мінез-құлық байқалады. Құлдырау кезінде отбасылық бюджетті қысқарту қажеттігі туындап, автомобиль немесе тұрмыстық техника сияқты ұзақ мерзімді тауарларды сатып алу жоспары бұзылады. Көп жағдайда адамдар жаңа тауар сатып алудың орнына ескісін жөндеуді таңдайды.
Ал қысқа мерзімді тауарлар (азық-түлік, күнделікті киім) басқа жағдай: оларды сатып алуды толықтай кейінге қалдыру мүмкін емес. Иә, тұтыну көлемі мен сапасы төмендеуі мүмкін, бірақ ұзақ мерзімді тауарлардағыдай күрт құлдырамайды.
2) Монополиялық билік және бағаға реакция
Нарық құрылымыИнвестициялық және ұзақ мерзімді тұтыну тауарларын өндіретін салалардың көпшілігі жоғары шоғырланумен сипатталады: нарықта ірі фирмалар саны аз болуы мүмкін. Мұндай жағдайда фирмаларда жеткілікті монополиялық билік қалыптасады.
Сұраныс төмендегенде, бағаның қатты құлдырауын тежеп қалу үшін олар көбіне өнім көлемін қысқартады. Нәтижесінде сұраныстың төмендеуі ең алдымен өндіріс пен жұмысбастылыққа соққы болып тиеді.
Қысқа мерзімді тауарлардағы кері көрініс
Қысқа мерзімді қолданыстағы тауарларды өндіретін салалар көбіне бәсекелестігі жоғары әрі шоғырлануы төмен болып келеді. Сондықтан мұндай фирмалар бағаның төмендеуін тежей алмайды: сұраныс азайса, баға төмендеп, қысым баға арнасы арқылы күштірек беріледі.
Негізгі түйін
Іскерлік циклдердің экономикаға әсері біркелкі емес: ең үлкен тербеліс, әдетте, инвестициялық және ұзақ мерзімді тұтыну тауарлары өндірісінде байқалады. Бұған сатып алуды кейінге қалдыру мүмкіндігі және нарықтың шоғырлануы жоғары болған жағдайда фирмалардың баға емес, көлем арқылы бейімделуі себеп болады.