Қазақша рефераттар

Этностық өздік сананы этноэволюцияның негізгі қозғаушы күші ретінде қарастыруға болмас

1992 жылдың мамыр айындағы «Атамекен» үнқағазында жапон генетиктерінің ұзақ жылдарға созылған ғылыми-лабораториялық талдаулары бүкіл адамзат ұрпағының ортақ бір атадан тарағанын көрсеткені туралы хабарланған еді. Адамзаттың түбі бір ата-анадан — Адам ата мен Хауа анадан тарайтыны жөніндегі түсінік Құран Кәрім және өзге де діни мәтіндерде айтылады.

Ғылым мен діни таным: ортақ сұрақ, бөлек әдіс

Жаратылыстанушылардың бір бөлігі: бұдан шамамен 13 млрд. жыл бұрынғы ғаламат жарылыстың нәтижесінде Ғалам пайда болды, содан кейін ғана адамзат жаралды деген тезисті қолдайды. Алайда өлі анорганикалық дүниеден тірі органиканың қалай пайда болғанын ғылым әзірге теориялық болжамдармен ғана түсіндіреді; оны тәжірибе жүзінде нақты көрсетіп бере алған жоқ.

Бұл тұста исламдық танымның өзіндік орны бар; алайда оны арнайы, жеке зерттеу қажет етеді. Сондықтан алдымен ғылым өкілдерінің пайымдарын жүйелеп қарастыру орынды.

Антропогенез жөніндегі негізгі болжамдар

Мутациялық тұжырым және ерте Homo түрлері

Мутациялық тұжырым бойынша, шамамен 5 млн жыл бұрын құрлықтардың соқтығысуы салдарынан жердің жоғарғы қабатына радиоактивті заттардың шығуы, инстинктері әлсіреген маймылдардың миының тез өсуіне ықпал етіп, соның нәтижесінде сана пайда болды деген жорамал айтылады. Мұның ақиқатын археологиялық, палеоантропологиялық және өзге де кешенді зерттеулер алдағы уақытта нақтырақ айқындай түсуі мүмкін.

Кейбір еңбектерде Homo habilis тас құралдарды өңдей білгендіктен, оны ең ежелгі адам ретінде қарастыру керек делінеді. Ал Homo erectus отты пайдаланған, әрі белгілі бір деңгейде трансцендентальды ойлауға қабілетті болған деген пікірлер де бар.

Бұл схеманы көптеген зерттеушілер қабылдағанымен, оған келіспейтін антропологтар да аз емес. Олардың бір бөлігі неандертальдықтарды Homo sapiens түріне жатқызады және неандертальдықтар мен кроманьондықтардың аралас өмір сүргенін көрсететін қоныстардың табылуын маңызды уәж ретінде келтіреді.

Генетикалық ұқсастық туралы даулы пайымдар

Д.М. Тайсаев шимпанзе мен адам геномаларының ұқсастығы 98,9% екенін келтіреді. Америкалық генетик М. Гудмен шимпанзені адамдар қатарына жақындататын пікір айтқан. Дегенмен мұндай тұжырымдардың дәлдігі мен интерпретациясы төңірегінде күмән мен бұлдырлық бар.

Табиғи және жыныстық сұрыпталу: рөлін мойындау, шегін тану

Басқа зерттеушілер адамның пайда болуында табиғи сұрыпталу мен жыныстық сұрыпталудың ықпалы зор болғанын айтады. Алайда Конрад Лоренц мұндай түсіндірулерді толық қабылдауға болмайтынын ескертеді.

Кейбір авторлар табиғи сұрыпталу жағдайындағы тіршілік иелеріне әлеуметтік факторлар да әсер еткенін мойындайды: өркениеттер қалыптаса бастағанда аман қалу адамның күшіне ғана емес, оның қай өркениетке жататыны мен әлеуметтік жағдайына байланысты айқындала түсті. Ресурс үшін күрестен гөрі идеялар үшін күрестің маңызы артып, діни ымырасыздықтың да ықпалы байқалды.

Нәсілдік айырмашылық: бейімделу, сұрыпталу және түсіндірулер

Егер Homo sapiens биологиялық эволюционизм заңдылықтарымен дамымаған болса, кроманьондықтар қалайша соншалықты морфологиялық әртүрлі нәсілдерге ажырады деген сауал туындайды. Бұл айырмашылықтардың бір бөлігін бейімделу тұрғысынан түсіндіруге болады: қара тері ультрафиолеттік сәуледен жақсырақ қорғайды, ал ақ тері D витаминінің синтезін тиімдірек қамтамасыз етеді.

Дарвин және жыныстық сұрыпталу

Дарвин нәсілдердің қалыптасуында жыныстық сұрыпталудың анықтаушы рөлін ерекше атап өткен. Я.Я. Рогинский мен М.Г. Левиннің пайымдауынша, алғашқы қауымдық қоғамда ең күшті еркектер ең сүйкімді әйелдерді таңдаған; мұндай еркектердің ұрпағы көп болып, соның нәтижесінде тайпалық типтің қалыптасуына ықпал етуі мүмкін.

Жаңа заманда қоршаған ортаға тәуелсіз өмір сүру кеңейген сайын, жинақталған нәсілдік белгілердің бейімделістік мәні бәсеңдей түсті. Соған қарамастан этникалық өздік сана мен жыныстық сұрыпталу биологиялық айырмашылықтардың толық араласып кетуіне кедергі жасады. Табиғи сұрыпталудың ықпалы мемлекеттік құрылым орныққан тұста біртіндеп әлсірей бастады.

Эволюция: күрес қана емес, кооперация

Адамның мақсатқа бағытталған еңбегі де айрықша рөл атқарады. Зерттеушілер табиғи және жыныстық сұрыпталудың ықпалы бастапқы кезеңдерде күштірек болғанын жиі мойындайды. Дегенмен адам биологиялық тіршілік иесі ретінде табиғатпен байланысын үзген жоқ; ал саналы тіршілік иесі ретінде моральдық қасиеттерін жоғалтпауы тиіс.

Әлеуметтік дарвинизмнің қаупі

«Бейімделмегендерді жоюға» бағытталған ресми саясаттар мен қанауды ақтауға тырысқан кейбір ойшылдар (әлеуметтік дарвинизм бағыты) ғылыми ұғымдарды идеологияға айналдырды. Гитлердің «Природа жестока, поэтому и я жесток» деген сөзі соның ең үрейлі мысалдарының бірі ретінде келтіріледі.

Алайда биологиялық эволюция тек өмір үшін күрес қана емес. Ол — кооперативтілік те. Дарвин эволюциялық процестердің альтруистік қырын жоққа шығармаған: өзара ниеттестік пен тілеулестік дамыған қоғамдар көбірек өркендейді деген ой айтылады.

Топтық сұрыпталу және мәдени эволюция

Гоминидтердің дамуы біраз уақытқа дейін биологиялық эволюционизммен байланысты болғанымен, олардың эволюциясында топтық сұрыпталудың рөлі ерекше аталады: өмір үшін күрестің субъектілері ретінде жекелеген индивидтерден гөрі белгілі бір әлеуметтік топтар алға шықты. Бірлестік (алдымен тобыр, кейін қауым, тайпа, ақырында мемлекет) жыртқыштарға жеке дарадан гөрі тиімді қарсы тұра алды.

Биологиялық эволюцияға қарағанда мәдени эволюция жедел: адамдар жинақталған ақпаратты ұрпақтан ұрпаққа жеткізе алады. Прогресс тек интеллекттің күшімен емес, өткен тәжірибені сақтап, оны кәдеге жарату қабілетімен де байланысты. Ницше адамды ең ұзақ өткенді жадында ұстайтын тіршілік иесі ретінде сипаттаған деген пікір келтіріледі; ал өткенді толық үзіп, бәрін «нөлден бастау» — адамдық дамуды кері кетірумен пара-пар.

Ламаркизм, тұқымқуалаушылық және антропоморфизм қатері

Ламаркизм қабылданған белгілер — ақпараттар мен білімдер жыныстық жасушалар арқылы тұқым қуалап, ұрпақтан ұрпаққа беріледі дейді. Алайда бұл тұжырымды молекулалық биология әзірге растай қойған жоқ. Ламаркистер биологиялық қасиеттерді социумға теліп, антропоморфизмге ұрынады деген сын да бар.

Қазіргі деректер ретровирустар мен мобильді генетикалық элементтердің жыныстық жасушаларға белгілі бір бағытта ықпал ете алатынын біржақты түрде дәлелдеп отырған жоқ.

Этнос: биологиялық популяция ма, әлеуметтік қауымдастық па?

Табиғи орта арқылы қалыптасатын нәсілдік ерекшеліктерді тұрақтандыратын қосымша фактор ретінде этностық өздік сана аталады: белгілі бір қауымдастық ішінде некелесуді жөн көру эндогамияны күшейтіп, қол жеткен бейімделістік бөлінуді белгілі дәрежеде сақтайды. Дегенмен этнос мәселелерін тек биологиялық эволюционизмнің методологиялық базасына сыйғызу — қателікке ұрындыруы мүмкін.

Нәсіл бен этностың айырмасы

  • Нәсіл — негізінен биологиялық бірлік.

  • Этнос — ең алдымен әлеуметтік қауымдастық.

  • Биологиялық түр үшін негізгі өлшем — генетикалық оқшаулану, ал этносты өзгеден айыратын тетік — мәдени айырмашылықты саралайтын этностық өздік сана.

Этностық өмірде де белгілі деңгейде генетикалық оқшаулану болуы мүмкін: этностық өздік сана аралас некені шектеуге ықпал етеді. Бірақ этностық өздік сананы этноэволюцияның жалғыз қозғаушы күші деу қиын. Ықтимал «тірек» — этностық өздік сана + этникалық мәдениет + этносты орнықты ететін мемлекет.

Ерте кезеңдер: эндогамдық топтан этносқа дейін

Кейбір зерттеушілер бастапқыда адамдарда нәсілдік те, этникалық та ерекшеліктер болмағанын айтады; тіпті кроманьондық типтес адамдарда да айқын нәсілдік сипат бірден байқалмаған деген пікір бар. Осыдан этникалық феномен плейстоценге дейінгі кезеңде қалыптаспаған болуы мүмкін деген болжам туындайды.

Ежелгі адамдардың шағын рулық қауымдарда өмір сүруі ұзақ уақыттық эндогамияда туыстық жақындасудың (геномдардың гомозиготалануына байланысты құнды қасиеттердің жоғалуы секілді) қауіпін күшейтуі мүмкін еді. Сондықтан жұпты қауым сыртынан іздеу тәжірибесі кеңірек болған. Бұл тұста таңдау көбіне белгілі бір антропологиялық белгілерге сүйенді.

Қысқаша схема: «биологиядан мәдениетке»

  1. 1

    Алғашқы кезеңде жұп таңдау көбіне биологиялық өлшемдермен анықталды (мысалы, климатқа бейім сыртқы белгілер).

  2. 2

    Ұзақ мерзімді эндогамия белгілі бір топ ішінде тұрақты антропологиялық типтердің орнығуына әкелді; бірақ бұл әлі этнос емес, көбіне биологиялық популяцияға жақын құрылым болды.

  3. 3

    Кейін эндогамия әлеуметтік-мәдени сипат алып, диалект, шаруашылық тәсілі, тұрмыстық нормалар, киім, әшекей, өзін айыру белгілері қалыптасты.

  4. 4

    Некеге тұру мәдени бірлік негізінде жүзеге аса бастағанда ғана салыстырмалы оқшауланған жаңа этнос пайда болды деп айтуға болады.

Өркениеттер, пассионарлық және қорғаныс механизмдері

Көне өркениеттер қалыптасқаннан кейін жағдай түбегейлі өзгерді: өркениеттер өз азаматтарын патриоттық «пассионарлық зарядпен» нәрлендіріп, этногенетикалық дифференциацияның одан әрі тармақталуын күшейтті деген көзқарастар бар. Кейбір пікірлерде көптеген европеоидтық этностардың түп бастауы көне өркениеттер орталығымен байланыстырылады; мысал ретінде Шумер аталады.

Қазіргі типтегі адам қалыптасқаннан кейін табиғи таңдаудың рөлі төмендеді деген оймен қатар, биологиялық тұрақтылықтың факторы ретінде аталатын кейбір қорғаныс тетіктерінің маңызы әлсірей бастағаны айтылады. Дегенмен биологиялық тұқымқуалаушылықты жоққа шығаруға болмайды. Бұл жерде ендігі өзекті мәселенің бірі — қауіпті идеялардан қорғанудың идеологиялық механизмдері және ассимиляцияға қарсы тұрудағы этностық өздік сананың рөлі.

Қорытынды ой: этносты түсіндіру — толық аяқталған мәселе емес

Кейбір авторлар этностың пайда болуы туралы әлі күнге дейін толыққанды, әмбебап теория жасалмағанын айтады; енді біреулер этносқа иррационалдық сипат беріп, оны толықтай ақылмен танып-білу мүмкін емес деп санайды. Әрине, барша сырдың түпкі ақиқаты бір Аллаға ғана мәлім. Бірақ ғылымның бүгінге дейін жеткен жетістіктеріне сүйене отырып, этнос табиғатының кейбір қырларын пайымдау мүмкіндігі бар.