Араб және түркітілдес философиясы

Орта ғасырларда дамып, гүлденген араб және түркітілдес философия туралы әдебиеттер аз емес, бірақ бұл мұра әлі толық зерттеліп біткен жоқ. Бүгінгі таңда шығыс мәдениеті мен философиясы әлемдік өркениеттің рухани кеңістігіне белсенді ықпал етіп, адамзаттың ортақ интеллектуалдық қорына жаңа үміт, жаңа бағыт ұсынып отыр. Бұл жағдай ұзақ уақыт үстем болған еуроцентристік түсіндірулердің әмбебаптыққа толық ие бола алмайтынын да айқын көрсетті.

Ежелгі үнді, қытай және грек философияларының генезисін айқындау олардың алғы-философиялық сана формаларымен ара-қатынасын тереңірек түсінуге мүмкіндік береді; әрқайсысының ерекшелігі мен даму заңдылықтарын нақтылауға жол ашады. Бұл көне шығыс пен ежелгі грек философиясын, сондай-ақ шығыс пен батыс өркениеттерін салыстырмалы түрде оқып-үйренудің маңызды алғышарттары.

Өркениеттің рухани қыры шығыс қоғамында батыспен салыстырғанда өзгеше орын алды. Ал философия тарихын баяндаудағы бұрынғы үлгілердің кемшілігі — еуроцентризмнің үстемдігі: ол батыстағы жетістіктерді асыра бағалап, шығыс философиясын кемсіте түсіндірді. Тіпті Гегельдің өз концепцияларында да батыс философиясын шығыстан «жоғары» қоюға бейімділік байқалады. Отаршылдық ғасырларының дискурсы шығыс ойлауын «пессимистік», «инертті» деп сипаттай отырып, менсінбеушілікті қалыптастырды.

Алайда өркениет те, философия да, мәдениет те шығыста да, батыстағыдай, түрлі бағыттар мен тарихи ырғақтар арқылы дамыды. Бұл айырмашылық шығыс қоғамдарының өзіндік тарихи тәжірибесінен, дәстүрі мен мәдениетінің қайталанбас болмысынан көрінеді.

Тарихи заңдылыққа сай философиялық және ғылыми ойдың даму орталығы орта ғасырлық мұсылмандық шығысқа ойысып, XI ғасырға дейін мәдени өркендеудің негізгі ошағы сол аймақ болды. VIII–IX ғасырларда Батыс Еуропада мәдени даму деңгейі салыстырмалы түрде төмен болған кезеңде араб тілді философия мен араб мәдениеті кең қанат жайды.

Бұл серпін VII ғасырда Арабстанда ислам дінінің пайда болуымен, ұлттық сана-сезімнің оянуымен, сондай-ақ ислам туы астындағы саяси бірігумен тығыз байланысты еді. VIII ғасырдың бірінші жартысында Араб халифатының ауқымы бұрынғы Рим империясынан да асып түскені тарихтан белгілі.

Қолөнер, шаруашылық, әсіресе суармалы егіншілік мәдениеті мен техникасы, сауда мен өндіріс көптеген еуропалық аймақтармен салыстырғанда жоғары деңгейде дамыды. Осы факторлар орта ғасырлық ғылым мен философияның жедел өркендеуіне ықпал етті.

Араб мәдениеті, халифаттың өзі сияқты, көпұлтты сипатқа ие болды: оның дамуына арабтармен қатар түріктер, берберлер (маврлар), парсылар, мысырлықтар да үлес қосты. Сонымен бірге араб тілі негізінде ежелгі шығыс мұралары мен антикалық дәстүр ұштастырылып, жаңа интеллектуалдық сабақтастық қалыптасты.

Осы үрдістердің нәтижесінде Бағдад ірі мәдени-рухани орталыққа айналды. Мұнда Платон мен Аристотельдің, Гиппократ пен Галеннің, Евклид, Архимед және Птолемейдің еңбектері араб тіліне аударылып, таралып, мұсылман әлеміне кеңінен танылды.

X ғасырдың екінші жартысында интеллектуалдық орталық Пиреней түбегіндегі Кордоваға ойыса бастады. Кейінірек, XVI ғасыр шамасында, бұл кеңістікте мәдени даму өзінің шарықтау биігіне жетті.

Философия саласында аристотелизм ықпалы аса күшті болып, мұсылман перипатетизмінің негізі қаланды. Ол негізінен екі бағытқа бөлінді:

Алғашқы кезеңде Аристотель философиясы арабтарға неоплатониктер бұрмалаған нұсқалар арқылы жетті. Кейін түпнұсқа мәтіндер тікелей аударылып, жүйелі зерттеудің нысанына айналған кезде бұрмалаушылықтардың ықпалы әлсіреді. Нәтижесінде мұсылман ойшылдары Платон және Аристотель мұраларымен тікелей танысу мүмкіндігіне ие болды.

Мұсылмандық шығыс перипатетизмінің бастауында тұрған ірі тұлғалардың бірі — әл-Кинди (шамамен 800–870). Ол араб философы деген құрметті атаққа ие болды. Трактаттарында табиғат құбылыстарын детерминистік тұрғыдан түсіндіруге ұмтылып, логика мен таным мәселелеріне ерекше назар аударды.

Әл-Кинди жан-жақты білімдар ойшыл еді: геометрия, астрономия, оптика, медицина, музыка салаларымен шұғылданған. Оның философиялық және жаратылыстану бағытындағы көптеген тұжырымдары кейінгі ғылымға бағдар болды.

Әл-Кинди Аристотельдің он категориясының орнына рухани түпнегіз ретінде бес категорияны ұсынды: материя, форма, қозғалыс, кеңістік және уақыт. Сонымен бірге ол ғылыми ізденістерін астрологиямен, болашақты болжаумен ұштастыруға тырысты. Бұл қадамы ислам әлеміндегі кейбір ықпалды топтарға ұнамай, оның бірқатар кітаптары өртелгені айтылады; сондықтан еңбектерінің бәрі бізге толық жетпеді.

Соған қарамастан әл-Кинди ілімі араб тілді мұсылмандық философияда шығыстық перипатетизмнің кең таралуына елеулі үлес қосты.

Шығыс перипатетизмінің одан арғы дамуы әл-Фараби (870–950) және Ибн Сина (980–1037) есімдерімен тығыз байланысты. Әл-Фараби — ислам дүниесінің ең ірі ойшылдарының бірі, шығыста Аристотельден кейін «екінші ұстаз» атанған ғұлама.

Ортағасырлық деректерге қарағанда, Отырар IX ғасырда сауда жолдарының торабындағы аса ірі мәдени орталық болған. Бұл қала туралы ибн Хаукаль, абу Фида, қытай деректемелері және Птолемей мәліметтер келтіреді. Аңыз бойынша, Отырар кітапханасы кітап саны жағынан атақты Александрия кітапханасынан кейінгі орынға қойылған.

Қазақстан аумағында Отырардан өзге де мәдени орталықтар болғаны археологиялық ізденістер арқылы дәлелденді: Тараз, Сауран, Сығанақ, Түркістан, Мерке, Исфиджаб және басқа қалалар. Осы ортадан әл-Фарабимен бірге Исхақ әл-Отрари, Исмаил әл-Шаухари, Жемал әл-Түркістани, әл-Сығнақи, әл-Қыпшақи, Қадырғали Жалаири секілді тұлғалардың шығуы — табиғи құбылыс.

Білімге құштар әл-Фараби жас шағында сол кезеңнің ірі мәдени орталықтарын аралап, Хорасан, Бағдад, Дамаск, Алеппо, Каир қалаларында болды. Өмірінің көп жылын Бағдадта өткізіп, білімін тереңдетті, көрнекті ғалымдармен байланыс орнатты. Алайда кертартпа хадисшілердің қысымы күшейген соң, ол Бағдадтан кетуге мәжбүр болды. Өзінің «Фусул әл-мадани» еңбегінде адамның ғылым гүлденген елде тұруы керектігін айтады.

Әл-Фараби өмірінің соңғы кезеңін Дамаскіде өткізіп, Солтүстік Сирияның ықпалды қайраткері Сайф ад-Дауланың ықыласына бөленді. 950 жылы 80 жасында қайтыс болды. Біздің заманға шығармаларының негізгі бөлігі ғана жеткенімен, олардың философиялық және ғылыми ойға ықпалы орасан.

Әл-Фараби шығармаларында антикалық дәстүрдің, Аристотель ықпалының, сондай-ақ неоплатонизм, несториандық және исламдық ойлау жүйелерінің тоғысуы айқын байқалады. Ол Аристотельге ерекше құрметпен қарады, бірақ тек формалдық қырмен шектелмей, диалектикалық элементтерге де назар аударды; сыртқы дүние мен сезім мүшелері арқылы орнайтын байланыс таным логикасының іргетасы екенін дәлелдеуге ұмтылды.

Оның еңбектері шығыс пен батыстың ғылымы мен мәдениетін өзара таныстыруда дәнекер болды. Аңызға айналған бір дерек бойынша, Ибн Сина Аристотельдің кей ойларын дәл әл-Фарабидің түсіндірмелері арқылы ғана толық ұғып, қуанышынан садақа үлестірген.

Тарихқа тереңірек үңілген сайын мәдениеттердің мүлде оқшау дамиды деген пікірдің негізсіздігі айқындала түседі. Дүниежүзі мәдениетіне із қалдырған тұлғалар, шын мәнінде, адамзат мәдениетінің бірлігін дәлелдейді. Әл-Фараби — дәл осындай әлемдік деңгейдегі тарихи тұлға: ол туған өлкесінің мәдени қабаттарын, иран, үнді және антикалық мұраларды бойына сіңіріп, сындарлы әрі икемді ойлау жүйесін қалыптастырды.

Әл-Фараби «Философияны үйрену үшін қажетті шарттар жайлы» трактатында Аристотель философиясын игеруге қажет талаптарды талдап, жүйелі бағдар ұсынады. Ол философиялық білімге жай қызығушылық емес, әдістемелік тәртіп пен ішкі жауапкершілік керек екенін атап көрсетеді.

Ол философиялық ағымды тануда ұстаздың аты-жөні, шыққан жері, мектептің орны, ағымды тудырған себептер, талданатын мәселелер, мақсат және практикалық нәтиже секілді өлшемдерді ескеруді ұсынады. Сондай-ақ өткен ірі ойшылдардың еңбектеріндегі өзекті мақсаттарды айқындап, философ болу үшін қажетті ғылымдарды меңгеру керектігін айтады.

Фараби білімге жетудің төте жолы ретінде табанды еңбекті көрсетіп, философияны жаратылыстану ғылымдарымен тығыз байланыста тануға шақырады. Аристотель еңбектеріндегі ұғымдарды талдау, мәтіндегі астарлы тұстардың не үшін берілгенін түсіну — философиялық машықтың бір бөлігі ретінде қарастырылады.

Әл-Фарабиді кең танытқан еңбектердің бірі — музыка теориясына арналған «Музыканың үлкен кітабы». Ғұлама бұл зерттеуде математикалық тәсілдерге сүйене отырып музыкалық дыбыстардың құрылымын жүйеледі. Ол тек теориямен шектелмей, музыкалық аспаптарды жасап, орындаушылық шеберлік танытқаны туралы деректер мен аңыздар да сақталған.

Еңбек төрт ірі тараудан тұрады: музыка ғылымына кіріспе; музыка ғылымының негіздері; музыкалық аспаптар; музыкалық композиция. Мәтіннің жалғасында бұл еңбектің XV ғасырда латын тіліне аударылғаны атап өтіледі.