Қозу күші жүйке жасушаларының әрекетшеңдік қабілетінің белгісі
Ежелгі дәуірден бері зерттеушілер адам мінез-құлқындағы дара айырмашылықтарды түсіндіру үшін оның дене құрылысы, физиологиялық ерекшеліктері және жүйке жүйесінің қызметі сияқты факторларға сүйеніп, түрлі теориялар ұсынды. Соның нәтижесінде темперамент пен мінезді түсіндіретін бірнеше бағыт қалыптасты: конституциялық типология, жүйке жүйесіне негізделген физиологиялық түсіндірулер және мінезді типтеудің әлеуметтік-психологиялық тәсілдері.
Темперамент туралы конституциялық типология: Э. Кречмер
Конституциялық типологияның негізгі идеясы: әр адамның дене бітімі оның психикалық ерекшеліктерімен белгілі бір дәрежеде байланысты болады. Бұл бағыттың танымал нұсқасын неміс ғалымы Э. Кречмер ұсынды. Ол адамның сыртқы өлшемдері мен дене құрылысына сүйене отырып, конституциялық төрт типті сипаттады.
Лептосоматик
Бойшаң, нәзік денелі, көкірек тұсы тарлау, иығы тар, қол-аяғы ұзын.
Пикник
Мығым, семізшең, орта немесе аласа бойлы, қарны томпиған, басы домалақ, мойны қысқа.
Атлетик
Бұлшық еттері жақсы дамыған, денесі берік, иығы кең, жамбас сүйектері тартылған.
Диспластик
Дене бітімі үйлесімсіз; көбіне туа біткен немесе жүре пайда болған дене кемістіктері мен зақымдарға ұшыраған адамдар.
Кречмер ұсынған темперамент типтері
- Шизотомик — дене бітімі нәзік (астеникалық), тұйық; эмоциялары ауыспалы әрі тұрақсыз; өзгеріске бейімделуі қиын.
- Иксотомик — денесі мығым (атлетикалық), сабырлы; сезімталдығы төмендеу, ым-ишарасы аз; ойлау қарқыны баяулау, кейде ұсақшылдық байқалады.
- Циклотомик — семізшең, домалақ денелі; эмоциялық күйі қуаныш пен мұң арасында ауытқиды; тіл табысқыш, көзқарасы шынайылыққа жақын.
Бұл бағыт Батыс Еуропада кең тарады. Ал АҚШ-та 1940-жылдары У. Шелдон оны эмбриологиялық белгілерді ескерумен толықтырды. Дегенмен, конституциялық тұжырымдар жантану ғылымында жиі сынға ұшырады: басты кемшілігі — тұлғаның психикалық қасиеттерін қалыптастыруда әлеуметтік орта мен тәрбиенің әсерін жеткілікті есепке алмауы.
Шелдон теориясын сынға алған Я. Стреляу мына ойды алға тартады: адамның тамаққа әуестігі, ұжымшылдығы немесе қайырымдылығы сияқты қасиеттері дене құрылысы тәрізді нәсілдік белгі емес; олар белгілі бір анатомиялық-физиологиялық негізге сүйенгенімен, негізінен тәрбие мен әлеуметтік ортада қалыптасады.
Темпераменттің физиологиялық негізі: И. П. Павлов және жүйке жүйесі
Ғылыми көзқарас тұрғысынан психикалық процестер мен мінез-құлықтың жүйке жүйесі қызметімен байланысты екені ертеден белгілі. Темперамент айырмашылықтарының жүйке процестеріне тәуелді болатынын И. П. Павлов және оның шәкірттері тәжірибе жүзінде дәлелдеді. Павлов шартты рефлекстерді зерттеу барысында қозу мен тежелу процестерінің жүру ерекшеліктері дара мінез-құлық айырмашылықтарын тудыратынын көрсетті.
Күш
Қозу күші жүйке жасушаларының жұмысқа қабілеттілігін білдіреді: жүйке жүйесі ұзақ немесе қысқа әсерлі қозуды сақтай алады. Тежелу күші күшті әсерлерді басып, сөну және біріктіру сияқты шартты реакцияларды іске асыруға қатысады.
Тепе-теңдік
Қозу мен тежелудің арақатынасы. Бір процесс екіншісінен басым болса, адамда ұстамсыздық немесе ауыспалылық байқалуы мүмкін; тең болса — байсалдылық күшейеді.
Қозғалмалылық
Бір жүйке процесінен екіншісіне ауысу жылдамдығы. Өмір жағдайлары өзгергенде әрекетті тез қайта құру қабілетін білдіреді. Қарсы ұғымы — селқостық (инерттілік).
Павлов бойынша жүйке жүйесінің төрт типі
Сангвиник — күшті, қозу мен тежелуі тең, қозғалмалы.
Флегматик — күшті, қозу мен тежелуі тең, бірақ салғырт.
Холерик — күшті, қозуы басым.
Меланхолик — әлсіз тип.
Павлов түсінігінде жүйке жүйесінің типі көбіне туа біткен негізге сүйенеді және тәрбие мен ортаның әсерінен түбегейлі өзгермейді. Сондықтан темперамент — жоғары жүйке қызметінің сыртқы әрекет ырғағынан байқалатын психикалық бейне ретінде қарастырылады.
Павлов бастаған зерттеулер кейін кеңейтілді. 1950-жылдары В. М. Теплов, одан кейін В. Д. Небылицын жүйке жүйесіне қатысты қосымша қасиеттерді сипаттады: лабильдік және динамикалылық. Лабильдік — жүйке процесінің пайда болуы мен сөнуінің шапшаңдығы; динамикалылық — қоздырғыш, жағымды және кері әсерлі, тежегіш шартты рефлекстердің оңай әрі жылдам қалыптасуы.
Қазіргі психологиядағы жалпы тұжырым: әр адам белгілі бір жүйкелік типке ие, ал соған сәйкес темперамент қасиеттері оның дара психологиялық ерекшеліктерінің мазмұнын құрайды.
Мінезді зерттеу және типологиялар: характерология
Мінез құбылысын зерттейтін ғылым характерология ұзақ тарихи дамудан өтті. Ғасырлар бойы ол мінездерді жіктеп, адамның әртүрлі өмір жағдайларындағы әрекетін болжауға көмектесетін сипаттамаларды нақтылаумен айналысты. Темперамент көбіне туа біткен физиологиялық алғышарттарға сүйенсе, мінез — өмір барысында қалыптасатындықтан, оны типтеуде сыртқы және әлеуметтік факторларға көбірек мән беріледі.
Мінезді «болжайтын» дәстүрлі тәсілдер
Жұлдызнама (гороскоп) — мінезді адамның туған күнімен байланыстырып түсіндіреді. Әртүрлі мәдениеттерде уақыт кезеңдерге бөлініп, әр кезеңге символ беріліп, сол символға тән қасиеттер арқылы мінез сипатталады.
Физиогномика — адамның бет-әлпеті мен сыртқы келбетіне сүйеніп психологиялық сипаттама беруге тырысады; кейде адамды жануарларға ұқсастыру арқылы мінез телінеді.
Хиромантия — алақан сызықтары мен тері бедеріне қарап мінезді болжау жүйесі.
Дерматоглифика — бармақ пен алақандағы туа біткен өрнектер арқылы тұлғалық ерекшеліктерді сипаттауға ұмтылатын бағыт.
Графология — жазу мәнеріне қарап мінез ерекшеліктерін анықтауға бағытталған тәсіл.
Бұл тәсілдер тарихи тұрғыдан қызықты болғанымен, ғылыми психология мінезді түсіндіруде дәлелді эксперимент, бақылау және әлеуметтік-мәдени факторларды есепке алатын тұжырымдарға көбірек сүйенеді.
А. Е. Личко бойынша жасөспірім мінезінің типологиясы
Кең тараған жіктеулердің бірі — А. Е. Личко ұсынған жасөспірімдерге арналған мінез типологиясы. Төменде негізгі типтер қысқаша әрі редакцияланған түрде берілді.
1) Гипертимді тип
Қарым-қатынасқа бейім, қимылы ширақ, әзілқой. Ортада белсенді, көңіл күйі көбіне жоғары. Қабілеті жақсы болғанымен, тұрақсыздық салдарынан оқу дайындығы біркелкі емес. Ересектермен қатынаста қақтығысқа жиі түсуі мүмкін.
2) Циклоидты тип
Көңіл күйі кезең-кезеңімен ауысады: көтеріңкі күйден тұйықтық пен апатияға ауысуы мүмкін. Кейде жалғыздықты қалайды, ескертулерге шамданғыш келеді. Көңіл күй ауысуы көбіне 2–3 апта шамасында байқалады.
3) Лабильді тип
Көңіл күйі жиі және тез өзгереді; оған ұсақ-түйек те әсер етуі мүмкін. Жабырқау кезінде түсіністік пен қолдауға мұқтаж. Өзгелердің қарым-қатынасын өте сезімтал қабылдайды.
4) Астено-невротикалық тип
Тез шаршайды, қажиды, тітіркенгіш болуы мүмкін. Жоғары уайымшылдық пен шыдамсыздық байқалады.
5) Сензитивті тип
Өте сезімтал: өзгенің қуанышы мен қайғысына ортақтасады. Үлкен топтарды, шулы әрі қарбалас ортаны ұнатпайды. Бейтаныс адамдармен тез араласа бермейді. Өз әлсіз тұстарын ұқыптылықпен және жауапкершілікпен өтеуге тырысады.
6) Психастеникалық тип
Секемшіл, мазасыз, жаңалықтан қорқады, сезімі нәзік. Болашақтағы қауіп пен сәтсіздікті алдын ала ойлап, көп уайымдауға бейім. Интеллекті жоғары болуы мүмкін, бірақ ауызша жауапта қобалжудан ойын толық жеткізе алмауы ықтимал.
7) Шизоидты тип
Тұйық, оқшау жүреді, қарым-қатынасқа құлшынысы төмен. Ішкі әлемі бай болғанымен, оны сыртқа шығаруы қиын. Ақыл-ой қабілеті жоғары болса да, икемсіздік байқалуы мүмкін.
8) Эпилептоидты тип
Ашуланшақ, қозғыш; кей белгілері ерте жаста айқын байқалуы мүмкін. Үстемдікке, бақылауға ұмтылады. Личко сипаттамаларында агрессиялық және қатыгездік көріністеріне бейімділік те аталады.
9) Истероидты тип
Әрдайым назарда болуға ұмтылады, өзін көрсетуге, әсер қалдыруға бейім.
10) Тұрақсыз тип
Болашақты көп ойламайды, мінез-құлқы белгілі мақсат пен міндетке тұрақты байланыспауы мүмкін; қызығушылықтары құбылмалы.
11) Конформды тип
Қоршаған орта ықпалына тез бейімделеді, өзіне тиімді жағдайға оңай икемделеді; топтық нормаларға бағынуға бейім.
Мінез ұғымының тарихи түсіндірілуі: туа біткен бе, жүре қалыптасқан ба?
Адам мінезін даралық ерекшелік ретінде алғаш сипаттағандардың бірі — ежелгі грек ойшылы Теофраст. Ол мінезді көбіне адамгершілік сапалармен байланыстырды. Кейін Лабрюйер де мінезді осы мағынада қолданды. Яғни бастапқы кезеңдерде «мінез» ұғымы адамның әлеуметтік-адамгершілік қырын көбірек білдірді.
Бұл тұрғыдан алғанда темперамент көбіне туа біткен, организмнің генотиптік ерекшелігі ретінде қарастырылса, мінез — өмір барысында қалыптасатын, фенотиптік сипатқа жақын құбылыс ретінде түсіндіріледі.
XIX ғасырда француз ғалымы А. Бен мінезді адамның ақыл-ойы, сезімі және ерік ерекшеліктерімен байланысты психологиялық даралық ретінде қарастырды. Т. Рибо мінезді сезім мен еріктің ерекшелігі десе, орыс дәрігері әрі педагог П. Ф. Лесгафт оны ерік қасиетімен көбірек байланыстырды. И. Кант мінезді темпераментпен салыстыра отырып, мінездің жүре қалыптасатынын атап өтті және туа біткен мен жүре пайда болған даралық ерекшеліктерді ажыратуға көңіл бөлді.
Екі негізгі ұстаным
- Биологиялық-туа біткен көзқарас: мінездің кей қырлары тұқымқуалаушылықпен, туа берілетін икемделулермен байланысады.
- Әлеуметтік-ортаға тәуелді көзқарас: мінез белгілерінің басым бөлігі адамның тіршілік жағдайы, тәрбие, мәдениет және әлеуметтік тәжірибе арқылы қалыптасады.
Қорытындылай айтқанда, мінездің туа біткен және жүре қалыптасқан қырлары туралы пікірталас бүгінге дейін сақталғанымен, қазіргі ғылыми психология мінездің қалыптасуында биологиялық алғышарттар мен әлеуметтік ықпалдардың бірлескен әсерін қатар қарастыруға ұмтылады.