Көзінің гауһар қарасы
Ғашықтық жырларының ішінде ең көп сүйілетіндерінің бірі — «Қыз Жібек». Жырдың негізгі өзегі — махаббат, жастықтың еркіндікке ұмтылысы. Соған қарамастан, шығарма көп тұста қаһармандық эпос дәстүрінің өрнегін айқын танытады: ел мен байлықты әсірелей мадақтау, қиялға құрылған кеңістік атаулары, портрет пен әрекеттің көркем гиперболасы — бәрі де эпикалық поэтикаға тән.
Эпикалық кеңдік және әсірелеу
Төлегеннің әкесі Базарбайдың елін, дәулетін дәріптеу, Жағалбайлы жұртының қонысын Ақ Теңіз бен Қара Теңіз көлдерімен атау — шындықты дәлме-дәл баяндаудан гөрі, көркем қиялдың кеңдігін аңғартатын әсірелеу. Базарбайдың көп күткен перзенті Төлегеннің дүниеге келуі де аңыздық сипатта беріледі: әке зарығып жүріп, сексен жасында ұл көреді. Бұл — жырдың «үлкен тағдырды» меңзейтін құрылымдық қадамы.
Төлеген бейнесі: сымбат пен даралық
Төлегеннің келбеті де ерекше ықыласпен суреттеледі. Оның жаратымы «артық», «теңдессіз» деген үлгідегі көтеріңкі анықтаулармен беріледі. Мұндай суреттеу қаһарманды даралап қана қоймай, жырдың әуезін биіктетіп, тыңдаушыны эстетикалық күйге жетелейді.
Жібек портреті: сыртқы сұлулықтан ішкі мінезге дейін
Жырдағы ең мазмұнды «тірі суреттердің» бірі — Қыз Жібектің көрінісі. Ақын Жібектің сұлулығын ғана емес, кербездігін, ұяңдығын, зеректігін, тіпті тәкаппар қалыбын да көпқырлы етіп танытады. Ескі эпикалық поэзия қорынан келген теңеулер мен баламалар бұл бейнені жалаң әшекейге айналдырмай, қайта оның қайталанбас тұлғасын нақтылай түседі.
Көркем үзінді
Кер маралдай керіліп, Сары майдай еріліп,
Атқан оқтай жылысып, Ор қояндай ырғысып,
Қылаң етіп, қылт етіп, Сылаң етіп, сылт етіп,
Тау суындай құлтылдап, Сүмбілдей жылтылдап,
Буындары бұлтылдап, Мықындары былқылдап,
Айдынды туған Қыз Жібек, Отауға қарап жөнеді.
Бұл тұста эпикалық әсірелеу тек сырт келбетті емес, ішкі «толқындарды» да сездіреді: қайталама теңеулер бір сәтте «тірі суретке» айналып, мінезді ашуға қызмет етеді. Дәстүрлі бояу — жаңғырық емес, бейнені өткірлейтін құрал.
Эстетикалық таным және көш суреттері
Қазақ сөз өнері көне заманнан-ақ сұлулық пен әсемдікті ерекше қадірлеген. «Қыз Жібек» жырындағы көш суреттері — соның көркем дәлелі. Төлеген Жібекті іздеп жүріп, талай көшке кездеседі; әр көш суретінде қыздың жүрісі, киімі, ажары арқылы тыңдаушының эстетикалық сезімі оянады.
Көш алдындағы ару
Көш алдына қараса, бір қыз кетіп барады,
Шытырма көйлек етінде, нұр сәулесі бетінде,
Бұралып кетіп барады, перінің қызы секілді.
Мұндай сипаттаулар нақты портрет жасауға қажетті қимыл мен детальды дәл береді. Жыр әуені тыңдаушыны сұлулықтың «буына» әбден бөктірген соң, әсірелеудің шегіне жетіп, кейін көркемдік айлаға көшеді: ақын бір тұста Жібектің өзінен гөрі көш алдындағы бәйбішені — Жібектің анасын суреттеп, тыңдаушы қиялына кең өріс қалдырады.
Жырда Қыз Жібектің бейнесі кей тұста әдейі толық «аяқталмайды». Бұл — әлсіздіктен емес, қиялдағы сұлулықтың әсері нақты сипаттаудан да қуатты болатынын ескерген көркемдік тәсіл. Осылайша тыңдаушы мен оқушы өзі «кестелейтін» сұлулық идеалы қалыптасады.
Нұсқалар айырмасы: 1887 және 1900 басылымдары
«Қыз Жібек» жыры әр кезеңде әртүрлі нұсқада тараған. 1887 жылғы Мұсабай жырау нұсқасында оқиға желісінің басталуы басқа: Орта жүз бен Кіші жүз арасындағы барымта, Базарбай жылқысының айдалуы, Төлегеннің Қыпшақ еліне аттануы сияқты тармақтар басым. 1900 жылғы Жүсіпбекқожа Шайхысламұлы нұсқасында Жағалбайлы елі, Ақ Теңіз бен Қара Теңізді жайлау секілді кеңістік сипаттары көбірек айтылады; Төлегеннің тууы, әулет трагедиясы да кеңірек суреттеледі.
1887 нұсқасының өзегі
- Барымта оқиғасы мен қуғын желісі айқын.
- Төлегеннің сапары ірі топпен беріледі.
- Бекежанның қастандығы нәтижесінде Төлеген жолда қаза табады.
- Төлегеннің қаз алдындағы аманаты (Сансызбайға сәлем) ерекше әсермен айтылады.
1900 нұсқасының өзегі
- Сюжет желісі толығырақ әрі жүйелілеу өрбиді.
- Төлегеннің жолға шығуы мен Қаршығамен байланысы егжей-тегжейлі беріледі.
- Төлегеннің еліне қайтуы, қайта аттануы сияқты қабаттар айқынырақ.
- Сансызбайдың кек алуы мен Қорен ханмен тартыс желісі кең суреттеледі.
Мазмұн тұрғысынан 1900 жылғы басылым біршама толық жырланғаны байқалады; кейінгі жарияланымдардың бір бөлігі осы нұсқаның негізін сақтаған деген пікір айтуға болады.
Жыр тілі: бейнелеу құралдарының бай қоры
Жырда көркемдегіш құралдардың көп түрі ұшырасады: айқындау (эпитет), теңеу, ауыстыру (метафора), сондай-ақ гипербола, литота, қайталау, перифраз сияқты тәсілдер. Эпикалық поэзияда тұрақты тіркестердің орны да айрықша: аз сөзге көп мағына сыйдыру — ауыз әдебиетіне тән жинақылық.
Айқындау (эпитет): заттың айрықша сипатын ашу
Екі нұсқада да «ақ сауыт», «гауһар қара», «алмас қылыш», «қаракөк тұлпар», «алтын балдақ» тәрізді тұрақты сипаттаулар мол. Жүсіпбекқожа Шайхысламұлы нұсқасында эпитеттердің жиірек ұшырауы — мазмұнның кеңеюімен әрі жыршы тіл өрнегінің шыңдалуымен байланысты.
Теңеу: ұқсастық арқылы әсерді күшейту
Теңеулер жырдың әсем ырғақ-әуенін күшейтіп, қимыл мен көріністі көзге елестетеді: «толған айдай толықсып», «ақ сазандай бұлықсып», «тау суындай құлтылдап», «кер маралдай керіліп» секілді тіркестер — поэтикалық ойлаудың классикалық белгілері.
Метафора және құбылту: астарлы бейне
Құбылтудың ішінде метафора ерекше белсенді: жануар мен табиғат образдары кейіпкердің қуатын, айбарын, жан күйін астарлап жеткізеді. Мұндай ауыстырулар мәтіннің шешендік қуатын арттырып, ауызша айту дәстүріне тән серпін береді.
Гипербола, литота, қайталау: эпикалық өрнектің тірегі
- Гипербола — әсірелеу арқылы эпикалық екпін тудырады: тұлпар шабысы, шайқас көріністері, сезім күйі кеңейтіле суреттеледі.
- Литота — нәзіктік пен сымбатты кішірейте бейнелеу арқылы айқындайды («тартқан сымнан жіңішке» тәрізді ишаралар).
- Қайталау — тыңдаушы назарын бекітіп, әуезділікті күшейтеді; эпостық баяндаудың табиғи ырғағын қалыптастырады.
Жыршы стилі және тіл қабаттары
Жырдың басталуындағы қаратпа үлгілері («тыңдаңыз, жарандар» тәрізді) — жұртты өзіне қарату, баяндауға бірден баурап әкету тәсілі. Сонымен бірге 1900 жылғы нұсқада араб-парсы сөздерінің жиірек кездесуі жыршының діни сауаты бар адам болғанын аңғартады.
Кей басылымдарда орыс тілінен енген сөздердің ұшырасуы да назар аударарлық: бұл — мәтіннің өмір сүрген тарихи ортасын, тілдік ықпалдарды көрсететін белгі.
Қорытынды
«Қыз Жібек» — махаббат жыры ғана емес, эпикалық дәстүр мен көркем тілдің тоғысқан биік үлгісі. Әр нұсқада жыршының өзіндік қолтаңбасы сақталғанымен, ортақ қасиет бір: тілдің бейнелілік қуаты, әсірелеу мен теңеудің молдығы, фразеологизмдер мен стильдік тәсілдердің жинақылығы жырдың эстетикалық әсерін тереңдетеді.
Эпос пен жазба әдебиет бір-бірінен алшақ жатқан құбылыс емес: терең қабатта олар өзара ұласып, ұштасады. «Қыз Жібек» — осы сабақтастықты дәлелдейтін, әсемдікке табынудың көркем шежіресі.