Саяси жүйелердің түрлері
Кіріспе
Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаев 2008 жылғы Қазақстан халқына Жолдауында еліміздегі қоғамдық-саяси ахуалды сипаттай отырып: «Демократиялық дамудың жалпыға бірдей танылған заңдылықтары мен біздің қоғамымыздың дәстүрлерін үйлестіре отырып, біз саяси жүйеде мемлекеттік құрылыстың қазақстандық моделін одан әрі жетілдіру жолымен жүре береміз. Бұл — біз мақтануға құқылы әрі бәріміз ұқыптылықпен сақтауға міндетті қазақстандық ноу-хау» деген пікір білдірді [1].
Осы тұжырымды негізге ала отырып, құқықтық мемлекетті қалыптастыру жолындағы саяси реформалардың маңызы ерекше екені айқындалады. Әсіресе, әлемдегі бәсекеге барынша қабілетті елу елдің қатарына кіру сияқты стратегиялық мақсаттар құқық үстемдігін нығайтуды, институттарды жаңғыртуды және азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз етуді талап етеді.
Құқықтық мемлекеттің нақты тарихи қалыптасу тәжірибесі оның әлеуметтік-экономикалық және саяси деңгейімен, қоғамдық құқықтық санамен, ұлттық-тарихи дәстүрлермен тығыз байланысты. Сондықтан құқықтық мемлекет мәселелерімен айналысатын заңгерлер мен саясаттанушылар ең алдымен оның ұғымын, қағидаттарын және даму заңдылықтарын талдауға басымдық береді. Бұл ретте құқықтық мемлекет туралы теориялық тұжырымдамаларды ескермеу мүмкін емес.
Мемлекет пайда болғанға дейін азаматтық қоғамның қарапайым нысандары өмір сүрді: алғашқы қауымдық құрылыс кезеңінде адамдар арасындағы қатынастарды реттеудің елеулі бөлігі қоғамдық институттар арқылы жүзеге асты. Алайда өндіргіш күштердің дамуы, артық өнімнің жекелеген топтар қолына шоғырлануы және меншікті қорғау қажеттілігі саяси күш ретінде мемлекеттің қалыптасуына алып келді.
Мемлекет нығайған сайын бұрынғы азаматтық қоғам институттарының ықпалы әлсіреп, қоғамды басқару тетіктері мемлекеттік билікке шоғырланды. Абсолютизм және тоталитарлық режимдер тұсында азаматтық қоғамның мүмкіндіктері барынша тарылды. Ал Америка мен Еуропада либералдық демократияның орнығуы азаматтық қоғам институттарын қайта жандандырып, олардың қоғамдық өмірдегі рөлін күшейтті. Посткеңестік кеңістікте де демократиялық жолды таңдаған мемлекеттер азаматтық қоғамды қалыптастыруға және оның институттарын дамытуға бағыт алды.
Түйінді сұрақ
Азаматтық қоғам дегеніміз не, және ол адамның негізгі құқықтарын нақты өмірде қамтамасыз ете ала ма?
Қазіргі өзектілік
Құқықтық мемлекет идеясы бүгінгі күні жалпыадамзаттық құндылық ретінде құқықтық ойлаудың ең маңызды бағыттарының біріне айналды.
Қазіргі заманда құқықтық мемлекетті құру мәселесі ғаламдық сипат алды. Дегенмен барлық елдер үшін бір үлгідегі құқықтық мемлекет болуы екіталай: әр мемлекеттің экономикасы, мәдениеті, әлеуметтік құрылымы, саяси тәжірибесі және ұлттық ерекшелігі әртүрлі. Соған қарамастан, құқықтық мемлекеттің маңызды алғышарттарының бірі ретінде азаматтық қоғамның орны ерекше.
Азаматтық қоғам мемлекеттен белгілі бір дәрежеде дербес қоғамдық қатынастарды дамытуға ұмтылады. Бұл мақсат, бір жағынан, мемлекеттік биліктің заңмен шектелуімен және адам құқықтарының басымдығымен байланысты болса, екінші жағынан, қоғамдық өмірдің көптеген мәселелерін азаматтардың өзара ұйымдасуы арқылы шешуге мүмкіндік береді.
Анықтама
Біздің түсінігіміздегі азаматтық қоғам — мүшелері арасындағы экономикалық, мәдени, құқықтық және саяси қатынастары дамыған, мемлекеттен дербес, бірақ онымен өзара әрекеттесетін қоғам. Ол мемлекетпен бірлесе отырып дамыған құқықтық қатынастарды құруға және жоғары әлеуметтік-экономикалық, саяси-мәдени әрі моральдық жауапкершілігі бар азаматтарды қалыптастыруға негізделеді.
Азаматтық қоғамның шынайылығы идеал ұғыммен ғана өлшенбейді. Ол нақты институттардың дамуы, қоғамдық бастамалардың өміршеңдігі және азаматтардың күнделікті тәжірибесінде құқықтары мен бостандықтарының қаншалықты іске асуымен айқындалады. Сонымен қатар азаматтық қоғам демократиялық заңдар, биліктің тармақтарға бөлінуі, заңды оппозиция, көппартиялық жүйе, бірлесу еркіндігі сияқты құндылықтарды бекітуге ықпал етеді.
Құқықтық мемлекет құқықтың үстемдігіне, заңдардың үстем орын алуына, заңдылықтың мүлтіксіз орындалуына, халық егемендігін қамтамасыз етуге және азаматтардың ар-намысы мен құқықтарын қорғауға сүйенеді. Қазіргі кезеңде бұл теорияның даусыз белгісі — мемлекет пен адам қатынасында басымдықтың адамға берілуі. Мемлекеттің міндеті қоғамдық басқару шешімдерін тек жекелеген топтардың емес, әрбір азаматтың мүддесіне қатысты әділетті түрде іске асырумен өлшенеді.
Бұл мәтінді әзірлеу барысында мемлекет және құқық теориясы мен тәжірибесіне арналған ғылыми және ғылыми-көпшілік әдебиеттер, Қазақстан Республикасының және шетелдік мемлекеттердің теориялық еңбектері, сондай-ақ бұқаралық ақпарат құралдарындағы деректер пайдаланылды.
I тарау. Саяси жүйе
1.1. Қоғамның саяси жүйесінің түсінігі
Саяси жүйе — елдің саяси өміріне қатысатын мемлекет және мемлекеттік емес құрылымдардың өзара байланысқан кешені. Ал қоғамның саяси жүйесі мемлекеттік және қоғамдық ұйымдардың, еңбек ұжымдарының бірлесе әрекет етіп, қоғамдық дамуға ықпал етуін білдіреді.
Саяси жүйенің ең күрделі әрі маңызды элементі — мемлекет. Ол қоғамды басқарудағы орталық буын ретінде бірнеше негізгі қызмет атқарады: саяси биліктің мақсат-мүддесін іске асыратын аппарат ретінде әрекет етеді және саяси жүйенің барлық элементтерін біріктіріп, қоғамдағы қатынастардың тұрақтылығын қамтамасыз етуге ықпал етеді.
Қоғамдағы процестерді басқару және бақылау — әлеуметтік қатынастардың өзара байланысын реттеу, олардың орнықты әрі тиімді дамуына жағдай жасау деген сөз.
1.2. Саяси жүйелердің түрлері
Саяси жүйелер қоғамның даму сипатына қарай әртүрлі нысанда қалыптасады. Саяси жүйелердің кең тараған жіктелімдері төмендегідей:
1) Формациялық жүйелер
Құл иеленушілік, феодалдық, буржуазиялық, социалистік формациялардың саяси жүйелері.
2) Авторитарлық жүйелер
Тоталитарлық, партократиялық, деспотиялық, фашистік және басқа да түрлер.
3) Демократиялық жүйелер
Либералдық-демократиялық, халықтық-демократиялық, социал-демократиялық үлгілер.
4) Даму бағытына қарай
Прогрессивті, реформаторлық, консервативтік, реакциялық және өзге бағыттар.
II тарау. Азаматтық қоғам
2.1. Азаматтық қоғам: мазмұны мен белгілері
Азаматтық қоғам — адамның сөз бостандығы, жиналыс еркіндігі, еркін пікір білдіруі, өз құқығын қорғауы, еңбек етуі, білім алуы және әлеуметтік қорғалуы сияқты негізгі құқықтарын іске асыруға жағдай жасайтын қоғамдық кеңістік.
Оның маңызды белгілері ретінде құқықтық және саяси мәдениеттің дамуын, материалдық және идеялық плюрализмнің орнығуын, сондай-ақ заңды түрде тіркелген және қоғам тарапынан қолдауға ие ұйымдардың жұмыс істеуін атауға болады.
Жеке адамның өміріне заңсыз қол сұғуға жол берілмейді. Бұл қағида адамның қадір-қасиетін қорғауды азаматтық қоғамның өзегіне шығарады.
2.2. Қоғамның саяси жүйесі: мазмұны мен қызметі
Азаматтық қоғам мен саяси жүйе өзара тығыз байланыста дамиды: азаматтық қоғам қоғамдық бастамаларды, бірлесуді және бақылау функцияларын күшейтсе, саяси жүйе оларды құқықтық шеңберде жүзеге асыруға мүмкіндік беретін институттық тетіктерді қалыптастырады.
Демократиялық сипаттағы саяси жүйесі бар құқықтық мемлекеттің дамуында азаматтық қоғамның орны ерекше: мемлекет қоғамның өзін-өзі реттеу мүмкіндігін мойындап, азаматтардың бастамасын шектемей, керісінше құқықтық кепілдіктер арқылы қолдауға ұмтылады.
III тарау. Саяси іс-әрекет және құқықтық нормалар
3.1. Қоғамның саяси жүйесіндегі мемлекеттің орны мен рөлі
Мемлекет саяси жүйенің негізгі тірегі ретінде билікті ұйымдастырады, басқарушылық шешімдер қабылдайды және оларды құқықтық нормалар арқылы іске асырады. Осы арқылы ол қоғамдағы қатынастардың тәртібін, тұрақтылығын және даму бағытын айқындайды.
Құқықтық мемлекет жағдайында мемлекеттік биліктің заңмен шектелуі, биліктің бөлінуі және заң үстемдігі мемлекеттік басқарудың сапасын арттыруға, сондай-ақ азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғауға бағытталады.
3.2. Қоғамның саяси жүйесінің даму заңдылықтары
Қоғамдағы саяси жүйенің өзгеруі тарихи, әлеуметтік және экономикалық факторлармен айқындалады. Мемлекеттік институттардың күшеюі немесе әлсіреуі, азаматтық қоғамның белсенділігі, құқықтық мәдениеттің деңгейі сияқты көрсеткіштер саяси жүйенің бағытына тікелей әсер етеді.
Демократиялық даму жағдайында саяси жүйенің тұрақтылығы қоғам мен мемлекеттің өзара жауапкершілігіне сүйенеді: мемлекет құқықтық кепілдіктерді қамтамасыз етеді, ал қоғам қоғамдық бақылау мен азаматтық қатысуды күшейтеді.
Қорытынды
Құқықтық мемлекет пен азаматтық қоғам өзара тәуелді әрі өзара толықтырушы құбылыстар. Азаматтық қоғам қоғамдық қатынастарды өздігінен реттеудің кеңістігін қалыптастырып, азаматтардың бастамасын күшейтсе, құқықтық мемлекет құқықтың үстемдігін, биліктің заңмен шектелуін және адам құқықтарының басымдығын қамтамасыз ету арқылы сол кеңістіктің орнықты жұмыс істеуіне негіз қалайды.
Саяси жүйенің сапасы, ең алдымен, мемлекеттің институттық тиімділігімен ғана емес, азаматтардың құқықтық санасы, қоғамдық ұйымдардың өміршеңдігі және демократиялық тетіктердің нақты іске асуымен өлшенеді.
Пайдаланылған әдебиеттер
- [1] Қазақстан Республикасы Президентінің 2008 жылғы Қазақстан халқына Жолдауы (мәтіндегі дәйексөз осы дереккөзге сүйеніп берілді).
- Мемлекет және құқық теориясы бойынша ғылыми еңбектер мен оқу құралдары.
- Қазақстан Республикасының мемлекеті мен құқығына қатысты ғылыми және ғылыми-көпшілік материалдар.
- Шетелдік мемлекеттердегі құқықтық мемлекет және азаматтық қоғам теориясына арналған зерттеулер.
- Бұқаралық ақпарат құралдарындағы тақырыптық деректер.
Ескертпе: бастапқы материалда «курстық жұмыс — 29 бет» деген қызметтік белгі берілген. Ол мәтін мазмұнына қатысы болмағандықтан, осы редакцияда қосымша метадерек ретінде ғана қарастырылды.