Қазақша рефераттар

ҚАЗАҚ ХАНДЫҒЫНЫҢ ҚҰРЫЛУЫ ЖӘНЕ НЫҒАЮЫ

Қазақ хандығының құрылуы және нығаюы

Қазақ хандығы XV ғасырдың орта шенінде қалыптасты. Бұл үдеріс шаруашылықтың дамуы, өндіргіш күштердің өсуі, феодалдық қатынастардың орнығуы және Орта Азияның ұлан-байтақ кеңістігін мекендеген көшпелі тайпалардың біртұтас этникалық қауымға — қазақ халқына — топтасуы нәтижесінде жүзеге асты.

Қазақ хандығының құрылуы қазақ халқы тарихындағы шешуші оқиға болды: ол қазақ тайпаларын шоғырландырып, этникалық аумақты біріктіруге және қазақтардың жеке халық ретінде қалыптасуын түбегейлі аяқтауға ықпал етті.

Көштің басталуы: Керей мен Әз Жәнібек

1456 жылы Керей хан мен Әз Жәнібек хан Әбілхайыр хан үстемдігіне қарсы тұрған қазақ тайпаларын бастап, шығыс Дешті-Қыпшақтан батыс Жетісуға қоныс аударды. Бұл — Қазақ хандығының құрылуына түрткі болған аса маңызды тарихи оқиға.

Оның алғышарттары 1428 жылдан кейін күшейді: Ақ Орданың соңғы ханы Барақ ішкі феодалдық қақтығыстарда қаза тапқан соң, мемлекет ыдырап, ұсақ иеліктерге бөлінді. Ақ Орданың орнына Әбілхайыр хандығы мен Ноғай одағы пайда болды. Шайбани әулетінен шыққан Әбілхайыр хан 1428–1468 жылдары шығыс Дешті-Қыпшаққа шамамен қырық жыл билік жүргізді.

Дағдарыстың өзегі

Үздіксіз соғыстар, ішкі қырқыстар, феодалдық езгі халықты күйзелтті. Дәстүрлі көшіп-қону тәртібі бұзылып, жайлау мен қыстауға уақытында жету қиындады. Бұл көшпелі мал шаруашылығына ауыр соққы болды.

Саяси мүмкіндік

Керей мен Әз Жәнібек осы жағдайды тиімді пайдаланып, Әбілхайыр үстемдігіне қарсы тайпалардың жетекшісіне айналды. Олар қалың елді Жетісуға бастап барды.

Жетісуды билеген Моғолстан ханы Есенбұға (1434–1462) қазақтарды Әбілхайырға қарсы саяси тірек ретінде қабылдап, қоныс берді. Батыс Жетісуды негізгі мекен еткен қазақ тайпалары осылайша жаңа хандықтың іргесін қалады.

Есенбұғадан кейінгі жағдай және хандықтың күшеюі

1462 жылы Есенбұға қайтыс болған соң Моғолстанда ішкі қырқыстар үдей түсті. Өкіметсіздік күшейіп, Амасанжы тайшы бастаған ойрат-жоңғар шапқыншылықтары жағдайды ауырлатты. Осындай аласапыранда Жетісуды мекендеген қазақ тайпаларының Қазақ хандығына қосылуы жиіледі. Бұл жаңа мемлекет билігінің нығаюына, беделі мен әскери-саяси қуатының артуына әсер етті.

Экономикалық әлсіздік

Дегенмен хандықтың экономикалық негізі бастапқыда әлсіз болды: қазақ тайпаларының бір бөлігі Әбілхайыр хандығының, Моғолстанның, Ноғай одағының және Батыс Сібір хандығының құрамында бытыраңқы күйде қала берді.

Сонымен қатар Әбілхайыр хан Жетісуда өз алдына хандық құрған қазақтардың күшеюін, әсіресе өз ордасынан тайпалардың көшіп баруын қатер ретінде қабылдап, Қазақ хандығын жоюға ұмтылды.

Сырдария қалалары: саяси-экономикалық тірек

Батыс Жетісуға шамамен екі жүз мыңға жуық көшпелі қауымның шоғырлануы кең өріс-қонысты қажет етті. Көшпелі әлем үшін отырықшы-егіншілік аудандармен, әсіресе қолөнері мен саудасы дамыған Сырдария бойындағы қалалармен тұрақты байланыс өмірлік маңызға айналды.

Көшпелілер мүддесі

Сауда-саттықты жолға қою, тұрмысқа қажетті тауарларды алу және қыстау-жайлау жүйесін тұрақтандыру.

Егіншілер мүддесі

Егін өнімін өткізу және шаруашылыққа қажет көлік, айырбас мүмкіндігін кеңейту.

Қолөнерші мен саудагер мүддесі

Өнім өткізу, шикізат (жүн, тері т.б.) алу, керуен жолындағы пайда көзін ұлғайту.

Қазақ хандығының алдында тұрған үш тарихи міндет

  1. 1 Дешті-Қыпшақ даласында бұрыннан қалыптасқан жайылымды пайдалану мен көшіп-қону тәртібін қалпына келтіру.
  2. 2 Сырдария бойындағы Сығанақ, Созақ, Отырар, Яса (Түркістан) сияқты қалаларды хандыққа қарату — бұл өңірдің саяси-экономикалық және әскери-стратегиялық базасы еді.
  3. 3 Қазақ тайпаларын біріктіріп, этникалық аумақты тұтастандыру (осы мақсатта Сырдария қалалары үшін күрес шешуші орын алды).

Әбілхайырмен текетірес және 1468 жылғы бетбұрыс

Сырдария бойындағы қалалар мен Дешті-Қыпшақ даласы үшін күресте Қазақ хандығының басты қарсыласы Әбілхайыр хан болды. Оған қарсы тұру үшін Қазақ хандығы Моғолстанмен тату көршілік және одақтық байланыс орнатты. Бұл одақ жоңғар-ойрат шапқыншылығына және Әбілхайырдың Жетісуға ықтимал жорығына бірлесіп қарсы тұруды көздеді.

1468 жыл

Қыста Әбілхайыр хан Қазақ хандығын талқандауға жорыққа шыққанымен, жол үстінде қаза тапты. Оның өлімі хандықтың нығаюына және аумағының кеңеюіне үлкен мүмкіндік ашты.

Әбілхайыр қайтыс болғаннан кейін оның ұлысында ішкі қырқыс күшейіп, хандық ыдырай бастады. Қарамағындағы тайпалардың едәуір бөлігі Керей мен Жәнібекке көшті. Осы сәтті ұтымды пайдаланған қазақ хандары 12 жыл бұрын кеткен ата қонысы Дешті-Қыпшаққа қайта оралды.

Қазақ хандары Әбілхайыр мұрагерлерінің ішкі-сыртқы қайшылықтарын шебер пайдаланды. Бұрын Әбілхайырмен билікке таласқан Жошы ұрпақтары Ахмет хан мен Махмұд, Батыс Сібір билеушісі Ибақ хан және Ноғай одағының мырзаларымен одақтаса қимылдады. Нәтижесінде Әбілхайырдың мұрагері Шайх Хайдар жеңіліп, өлтірілді; немерелері Мұхаммед Шайбани мен Махмұд сұлтан Астраханға паналады.

Осыдан кейін Қазақ хандығы Әбілхайыр 40 жыл билеген шығыс Дешті-Қыпшақты және ондағы көшпелі тайпаларды біртіндеп өзіне қосты. XV ғасырдың 70-жылдарында қазақтар Сырдария бойы мен оған жалғас Қаратау өңірінің бірқатар аумағын иеленді.

Сырдария үшін ұзақ соғыс: Мұхаммед Шайбани кезеңі

Дегенмен Сырдария жағасындағы қалалар үшін Әбілхайырдың немересі Мұхаммед Шайбани ханмен күрес отыз жылдан астам уақытқа созылды. Бұл тартыс Бұрындық ханның (1480–1511) тұсында да бәсеңдеген жоқ. Сонымен бірге Түркістан аймағына Әмір Темір әулетінің өкілдері мен Моғолстан хандары да мүдделі болды.

Негізгі оқиғалар желісі

  • 1470 жылы қыста Керей хан Түркістанға жорық жасады: Махмұд сұлтан Созақты, Еренжі (Иренжі) Сауранды бағындырды. Мұхаммед Шайбани Бұқараға шегінді.
  • Екі жылдан соң Шайбани Ноғай ордасының әмірі Мұқса мырзаның көмегімен Аркөк пен Сығанақты уақытша басып алды.
  • Бұрындық пен Махмұд сұлтан бастаған қазақ әскері Қаратаудағы Соғынылық түбінде Шайбани әскерін талқандады; Сығанақ қайтарылды.
  • XV ғасырдың 80-жылдары одақтар ауысып отырды: Шайбани бірде Әмір Темір әулетіне, бірде ноғай мырзаларына, бірде Моғолстан хандарына сүйенді.

Бұл соғыстар Сырдария бойындағы отырықшы-егіншілік аудандар мен қалаларды қатты күйзелтті. XV ғасырдың соңына қарай аймақтағы иелік күрделі түрде бөлінді: Отырар, Яса (Түркістан), Аркөк, Бозкент және Түркістан аймағының бір бөлігі Мұхаммед Шайбаниге қарады; Сығанақ, Сауран, Созақ және Түркістан өңірінің солтүстік бөлігі Қазақ хандығының қолында қалды. Ташкент пен Сайрамды Моғолстан ханы Сұлтан Махмұд биледі.

Қорытынды нәтиже: кеңею, тұрақтану, атаулардың ажырауы

Батыс Жетісуда шаңырақ көтерген Қазақ хандығы Сырдария бойындағы егіншілік аудандар мен сауда-қолөнер орталықтарына сүйене отырып, Дешті-Қыпшақты бағындыруға ұмтылған қарсыластарды біртіндеп ығыстырды. Қазақ хандарының билігінің нығаюы Мұхаммед Шайбаниды Дешті-Қыпшақ тайпаларының бір бөлігімен Мауараннахрға шегінуге мәжбүр етті.

1500 жыл

Мұхаммед Шайбани Мауараннахрды жаулап алып, Әмір Темір әулетінің билігін әлсіретіп, Шайбани әулетінің негізін қалады. Онымен бірге барған көшпелі тайпалар біртіндеп жергілікті отырықшы халыққа сіңіп, тілдік-мәдени ортаға бейімделді.

XV–XVI ғасырлар тоғысында бұл оқиғалар қазақ пен өзбек тарихы үшін айрықша мәнге ие болды. Қазақ хандығының аумағы кеңейіп, беделі артты, елдіктің негізі нығайды. Бұрын әр кезеңде қатар қолданылған «өзбек-қазақ» сияқты жалпылама атаулар бірте-бірте ажырады: «қазақ» атауы Дешті-Қыпшақ пен Жетісуда қалыптасқан халықтың тұрақты этникалық атына айналды, ал «өзбек» атауы Мауараннахрға кеткен тайпаларға қатысты өңірлік этноним ретінде орнықты.