Қазіргі айтыс
Телеайтыс: айтыстың кеңістік пен уақыттан озуы
Теледидар ХХ ғасырда халық тұрмысына терең енген құбылысқа айналды. Газет-журналдар жаңалық пен танымдық мәліметті оқуға мүмкіндік берсе, радио алысты жақындатып, жедел хабар таратудың жаңа үлгісін көрсетті. Ал теледидар оқиғаны экран арқылы көзбен көріп, құлақпен естіп, мән-мағынасын тұтас түйсінуге жол ашты.
Теледидардың баспасөзден тағы бір артықшылығы — оны миллиондаған адам өз үйінде, отбасы ортасында отырып тамашалай алуы. Қазақ теледидарындағы алғашқы әдеби-көркем хабарлар 1958 жылғы наурыздан бастау алды. Сол арнадағы маңызды жобалардың бірі — «Айтыс».
Бұрын айтыс ауыздан ауызға тарап, қайта айтылу барысында өзгеріске ұшырауы мүмкін еді. Ал телеайтыс айтысты бір мезетте, бір нұсқада, кең аудиторияға жеткізетін мүмкіндік берді.
Осылайша ұлттық өнер теледидар арқылы шағын орта шеңберінен шығып, айтысты ерекше ықыласпен тыңдайтын мыңдаған көрерменнің ортақ мінберіне айналды. Демек теледидар — ғасырлар бойы жинақталған рухани қазынаны бүкіл ел игілігіне айналдыруға қызмет еткен қуатты мәдени тетік.
Тәуелсіздік кезеңі және айтыстың жаңа серпіні
Тәуелсіздіктен кейін айтыс өнері қайта жанданып, жаңа белеске ұмтылған кезең 1997 жылдан анық байқалды. Бұған дейін де республикалық, тіпті халықаралық деңгейдегі айтыстар өтіп тұрғанымен, дәл осы тұста өнердің бағытын жүйелі түрде ілгерілеткен жаңа жобалар қолға алынды. Айтыстың кең танылуына және тұрақты дамуына Жүрсін Ерманның ұйымдастырушылық еңбегі ерекше ықпал етті.
Мұхтар Әуезов айтыстың табиғатындағы театрлық, драмалық қызуды атап, оны халық театрының анық ұрығы бар өнер түрі деп бағалауы да кездейсоқ емес. Жаңарған заманда сөз өнері жаңғырып, айтыс көрермен аудиториясын кеңейтіп, телеайтыс формасында жаңа тыныс алды.
Айтыстағы юмор мен сатира: түрлері мен қоғамдық салмағы
Айтыстағы юмор мен сатира объектісіне қарай сан құбылады: сын-сықақ, әзіл-оспақ, қалжың-қағытпа, ащы әжуа, уытты мысқыл, кекті кекесін түрінде көрініс береді. Достық әзілден өзге түрлерінің көпшілігі үлкен әлеуметтік мәнге ие. Өйткені айтыс — қоғамның тамырын басып, дәуірдің тынысын танытатын сөз сайысы.
Күлкінің қуаты туралы ой
Халықтық идеямен шыңдалған шынайы күлкі ғана өміршең. Бұл ойды В. Гюгоның «Әлсіздің езу тартқаны, әлдінің қарқылдап күлгенінен әлдеқайда қатерлі» деген тұжырымы да айқындай түседі.
Айтысқа дейінгі амандасу-көрісу үстінде-ақ екі ақынның бір-бірін әзілмен қағытуы жанр өзегінің юмор мен сатираға жақын екенін аңғартады. Бір-екі шумақпен мін тағу, тұтқиылдан тиісу, қарсыласты тосылдыру — бәрі де диалогтық табиғаттағы сөз бәсекесінің ішкі динамикасын күшейтеді.
- Әсірелеу (гипербола, гротеск) — әсерді ұлғайтып, сынның өткірлігін арттырады.
- Кішірейту (литота) — мінеудің нәзік, ирониялық қырын күшейтеді.
- Кекесін (ирония) және әжуа (сарказм) — әлеуметтік мінді дәл нысанаға алады.
Демек айтыс тек өнер жарысы ғана емес; онда ойын-сауықтық, театрлық белгілер басым. Дегенмен айтыстағы сатиралық сипаттың сырын толық ашып, барлық түріне ортақ теориялық және практикалық мәселелерді біржола шешу оңай емес. Айтыс үнемі дамып, жаңарып отыратын тірі құбылыс болғандықтан, ондағы сатира көріністері де құбылып, өзгеріп тұрады. Бұл жаңа зерттеулер мен тың пайымдарды қажет етеді.
Айтыскерге қойылатын талап: қайталау емес, жаңалық
Әр заман айтыскер ақынға бір ғана міндет жүктемейді. Негізгі талап — бұрынғы өрнекті қайталай беру емес, өмір құбылысын көркемдікпен қайта жасап, тың кесте тудыру. Айтыскердің құрған әлемі көрерменді иландырып қана қоймай, қарсыласын да сөз ырғағына баурауы керек.
Егер көрермен немесе қарсылас ақын айтыскердің ойынан озып кетіп, айтыстың арқауына айналатын жағдайларды алдын ала болжап, өзі өрбітуге дайын отырса, онда бұл ақынның шеберлігі толық толыспағанын көрсетеді. Осы тұста айтыскерді тәрбиелейтін екі орта — көрермен және қарсылас ақын екені анық.
Тосындық, суырыпсалмалық және жанрдың табиғаты
Қазақ халқы ежелден ойын-сауықты, ән-күйді, әзіл-күлкіні, өлең-жырды ерекше қадірлеген. Жиын-тойларда немесе жастардың көңілді басқосуларында сөз қағыстыру, қалжың айту, күлдіргі әңгіме өрбіту — өмірмен етене аралас табиғи құбылыс.
Айтыс көбіне күтпеген жерден, тұтқиылдан басталады: ұрынушының сөзі оқыс айтылып, қарсыласы бірден жауап қайтарады. Көп жағдайда күні бұрын нақты дайындық жасалмайды. Кейде іштей бір қағысу мүмкіндігін ойластыруы ықтимал, бірақ оның қашан, қай жерде, қандай жағдайда болары алдын ала белгісіз. Осы тосындық пен кездейсоқтық — айтыстың басты ерекшеліктерінің бірі.
Тосындыққа тапқырлық пен қиыннан қиыстыратын шешендік қосылғанда, айтыстың жанрлық болмысы айқындала түседі. Сол себепті айтысты халық даналығы тудырған көркемсөз үлгілерінің биік түрі деуге толық негіз бар.
Қазіргі айтыстың деңгейі: әркелкілік және озық үлгілер
Қазіргі айтыс өлеңдерінің идеялық бағыты біркелкі емес, көркемдік деңгейі де әртүрлі. Тікелей эфир табиғатына байланысты кейде олпы-солпы құралатын тұстардың ұшырасуы заңды. Бірақ сонымен қатар шынайы шабыттан туған, мазмұны терең, ойы сергек үздік айтыстар да аз емес.
Айтыс мәтіндерімен танылатын қаламгерлік қуат
Кейінгі кезеңде айтыс мәтіндерінен көркемдік табыс пен ой ұтқырлығын айқын танытқан ақындар қатарында М. Тазабеков, А. Әлтаев, О. Досбосынов, М. Қосымбаев, А. Бұлғақов, Д. Кәпұлы, Ж. Болтанова, Б. Шойбеков, А. Леубаева, А. Қалиев, А. Өзбеков, С. Дүйсенғазин, Е. Жұматаев, Б. Әшірбаев, Р. Зайытов, Ш. Қойлыбаев есімдері жиі аталады.
Қалай болғанда да, қазақ ауыз әдебиетінің үлкен арнасын танытатын айтыс өнері өз орнын жоғалтпайды. Ол халық рухын көтеріп, сенімді бекемдеуге қызмет ете береді.
Әлеуметтік және тәрбиелік мән
Тапқырлыққа және шынайы шындыққа негізделген әзіл өлеңдерде философиялық әрі дидактикалық түйіндер жиі ұшырасады. Бір шумаққа осынша мағына сыйғызатын логика мен ықшам ой көрерменнің көңілін толтырып, ойға жетелейді.
Айтыстағы әзіл-сықақ пен сатира өсіп келе жатқан ұрпақты жаман әдеттен сақтандырып, адал еңбекке, тапқырлыққа, шешендікке, ұтқырлыққа баулиды. Осы тұрғыдан алғанда айтыстың қоғамдық-мәдени ықпалы кең әрі маңызды.
Пайдаланылған әдебиеттер
- Абай. Шығармаларының екі томдық толық жинағы. Алматы: Жазушы, 2002. 336 б.
- Әуезов М. Әдебиет тарихы. Алматы: Ана тілі, 1991. 240 б.
- Мұқанов С. Қазақтың XVIII–XIX ғғ. әдебиетінің тарихынан очерктер. Алматы: Арыс, 2002. 272 б.
- Имашев Б. Айтыстағы юмор мен сатира. Диссертация. Астана, 2006.
- Бес ғасыр жырлайды. Алматы: Жазушы, 1989. 384 б.
- Бердібаев Р. Замана сазы. Алматы: Жазушы, 1985. 320 б.
- Жармұхамедов М. Қазақ поэзиясындағы айтыстың тегі мен дамуы. Алматы: Мұраттас, 2001. 280 б.
- Қожакеев Т. Сатира және дәуір. Алматы: Жазушы, 1976. 204 б.
- Қожакеев Т. Сатиралық жанрлар. Алматы: Мектеп, 1983. 214 б.
- Қожакеев Т. Сатира — күштілер қаруы. Алматы: Жазушы, 1985. 288 б.
- Қожакеев Т. Сатира негіздері. Алматы: Санат, 1996. 464 б.
- Қара өлең (құраст. О. Асқар). Алматы: Жазушы, 1989. 320 б.
- Айтыс. Екі томдық. I том. Алматы: Жазушы, 1988. 352 б.
- Сыдиықұлы Қ. Біртума жыр саңлақтары (XVIII–XX ғғ.). Алматы: Ғылым, 2001. 268 б.
- Ысқақұлы Д. Сын өнері. Алматы: Қазақпарат, 2001. 304 б.
- Әбдіхалықова Л. Сыр сүлейлерінің жазба айтысы. Алматы: Үшқиян, 2003. 136 б.
- Көпеев М. Таңдамалы. Алматы, 1990.
- Борев Ю. Б. О комическом. Москва: Искусство, 1957. 427 с.
- Жолдасбеков М. Жүз жыл жырлаған жүрек. Алматы: Жалын, 1972.
- Үлбике (құраст. К. Ахметова, М. Төлепберген). Алматы: Өнер, 2002. 216 б.
- Жамбыл және қазіргі халық творчествосы. Алматы: Ғылым, 1975. 270 б.
- Негимов С. Ақын-жыраулар поэзиясы: генезис, стилистика, поэтика. Алматы: Ғылым, 2001. 280 б.
- Құланаян Құлмамбет. Сөзімнің қыл сыймайды арасына. Алматы: Ана тілі, 1998. 224 б.
- Жекпе-жек. Баян-Өлгей, 1999. 346 б.
- Сыздық Р. Ақындар айтысы: бүгіні мен ертеңі. Қазақ әдебиеті, 1998.
- Дүйсенов М. Айтыс өнерінің өрісі. Жамбыл және қазіргі халық поэзиясы. Алматы: Ғылым, 1975. 270 б.
- Жолдасбеков М. Сөзінің арасына қыл сыймасын. Көкейкесті әдебиеттану. Астана: Күлтегін, 2003. 4–126-бб.
- Қазіргі айтыс. Астана: Күлтегін, 2004. 1-кітап. 312 б.; 2-кітап. 312 б.
- Ысмайылов Е. Ақындар. Алматы: Қаз. мем. көр. әдебиет, 1956. 340 б.
- Ерман Ж. Жыл келгендей жаңалық. Қазақ әдебиеті, 1998.
- Жолдасбеков М. Наурыз айтыс. Алматы ақшамы, 1990 ж. 9 сәуір.