Қазақ автономиясы
Алаш автономиясы және мемлекеттік нышандар туралы мәселе
Алаш автономиясы туралы еңбектер жазылғанымен, оның мемлекеттік белгілері мен нышандары жөнінде жүйелі түрде талданған зерттеулер аз. Дегенмен 1917 жылғы желтоқсанда өткен II Жалпықазақ съезі ұлттық мемлекеттілік құруға қатысты негізгі түйіндерді күн тәртібіне шығарып, саяси маңызы терең шешімдер қабылдағаны белгілі.
II Жалпықазақ съезі: күн тәртібі және шешуші қаулылар
Күн тәртібіндегі өзекті мәселелер
- Қазақ автономиясы
- Милиция
- Ұлт кеңесі
- Ұлт қазынасы
- Халық соты
- Ауылдық басқару
Баяндамалар мен қаулының жариялануы
Съезд Әлихан Бөкейханов, Халел Ғаббасов, Мұстафа Шоқай, Жаһанша Досмұхамедов секілді қайраткерлердің баяндамалары мен жарыссөздегі сөздерін тыңдады. Қазақ автономиясы мен милиция туралы Халел Ғаббасов жасаған баяндама негізінде саяси салмағы зор қаулы қабылданып, ол 1918 жылғы 25 қаңтарда «Сарыарқа» газетінің №29 санында жарияланды.
Ресейдегі өзгерістер және Алаштың мемлекеттік жобасы
1917 жылғы қазан–қараша айларындағы Ресейдегі саяси өзгерістер Алаш қозғалысы мен Алаш партиясы қайраткерлеріне жаңа міндеттер жүктеді. Алаштың мемлекеттік құрылымы Ресей құрамындағы автономия және өз үкіметі ретінде партияның бағдарламалық жобасында айқын көрініс тапты. II Жалпықазақ съезінде Ұлт кеңесін құру мәселесінің көтерілуі — іс жүзінде Қазақстандағы саяси билікті қолға алуға ұмтылған дербес мемлекеттік құрылым қалыптастыру талпынысы еді.
Автономияны жариялау төңірегіндегі пікірталас және ымыра
Екі ұстаным
Автономияны жариялау мәселесінде съезд өкілдері екіге бөлінді: бір бөлігі (33 адам) автономияны дереу, съезд үстінде жариялауды қолдаса, екінші бөлігі (42 адам) автономия жариялау уақытын Алашорда үкіметі шешсін деген ұстанымда болды.
Ымыралы қаулының мазмұны
Қазақ халқы үшін шешуші кезеңде съезд екі тарапқа да тиімді ымыралы шешім қабылдады: бір айдың ішінде Алашорда Түркістан қазақтарын бүкіл қазақ құрамына қосуды көздеді; егер бұл іске аспаса, Түркістан қазақтарына өз алдына автономия жариялау мүмкіндігі берілді. Қаулы заң бойынша бір айдан кейін күшіне енуге тиіс деп танылды.
Алашорда: Ұлт кеңесі, құрамы және саяси легитимация
Құрылымы
Алашорда — Алаш автономиясының Уақытша Ұлттық кеңесі. Құрамына 15 адам сайланды, сондай-ақ әр өңірден 15 кандидат (орынбасар) бекітілді.
Төрағаны сайлау
Төраға баламалы түрде жасырын дауыс берумен сайланды. Үш кандидат ұсынылды: Әлихан Бөкейханов, Бақыткерей Құлманов, Айдархан Тұрлыбаев.
Нәтиже
- Ә. Бөкейханов — 40 дауыс
- А. Тұрлыбаев — 20 дауыс
- Б. Құлманов — 19 дауыс
Көп дауыс алған Әлихан Бөкейханов Алашорда төрағасы болып сайланды.
Ресми жариялау және Семейдегі саяси ахуал
Ұлттық-территориялық Қазақ автономиясы 1918 жылғы 28 қаңтарда «Сарыарқа» газеті арқылы ресми жарияланды. Дегенмен автономия мен Алашорданың іс жүзіндегі орнығуы бірден шешілген жоқ. Алашорда уақытша орталығын Семейге көшіргенге дейін өңірдегі қоғамдық-саяси күштер өз позицияларын айқындап жатты: бір тарапта Алашорда, облыстық комиссариат, шаруалар кеңесі, Қазақ комитеті болса, екінші тарапта большевиктік бағыттағы жұмысшы және солдат депутаттары кеңесі тұрды.
Мұрағат деректері және кеңселік нышандар
Семей қорларындағы құжаттар
Семей қаласындағы Шығыс Қазақстан облысының қазіргі заман тарихының құжатнама орталығы архив қорларында Алашорда үкіметінің құжаттары сақталған. Мұнда Ә. Бөкейханов, М. Тынышбаев, Х. Ғаббасов және өзге де қайраткерлер қол қойған іс-қағаздар кездеседі. Құжаттар әртүрлі қорларда шоғырланған: уақытша үкіметтің облыстық және уездік басқарушылары, земство басқармасы, Алаш қалалық қоғамдық басқармасы және басқалары.
Құжаттардың негізгі тақырыптары
- Алаш әскери ұйымын құру және жабдықтау
- Жергілікті деңгейдегі саяси күштермен саяси-экономикалық қатынастар
- Алашорда және Қазақ облыстық соты
- Орталық және жергілікті Колчак үкіметімен байланыстар
Мөр, бланк және штамп
Алашорда кеңселік іс-қағаздарының қолданысы 1918 жылғы маусымнан 1919 жылғы қазанға дейінгі аралықты қамтиды. Бланкілердегі әртүрлі үлгідегі штамптар баспаханалық әдіспен басылған. Үкімет мөрі 1918 жылғы маусым және қазан айларындағы құжаттарда кездеседі — бұл мемлекеттік институттанудың сыртқы нышандары ретінде маңызды дерек.
Ұлттық бірлік ұстанымы және саяси стратегия
Таптық жіктелуге қарсы ұлттық тұтастық
Большевиктер ұлттық-мемлекеттік құрылыс мәселесін шешуде таптық жіктелу принциптерін негізге алса, Алаш көсемдері керісінше ұлттық бірлік саясатын таңдады. Әлихан Бөкейханов автономия жарияланған тұста зиялы қауымды жауапкершілікке, елді бірлікке шақырып, бытыраңқылықтың қауіпті салдарын ескертті.
1919 жылғы баға
Кейінірек (1919 жылғы 11 ақпан) Ә. Бөкейханов II съездің шешімін саяси тұрғыдан түсіндіре отырып, оның түпкі мақсаты қазақтар қоныстанған аумақта анархияға жол бермеу және большевизмнің таралуын тежеу болғанын атап көрсетті. Сол кезеңдегі Ресей жағдайында жарияланған автономияны толық жүзеге асырудың мүмкіндігі шектеулі еді.
Әскер, милиция және қауіпсіздік архитектурасы
Милицияны жасақтау қағидасы
Ә. Бөкейхановтың тікелей нұсқауларында Алаш әскери жасақтарын құруға ерекше мән берілді: әр болыстан 30 атты милиция алу және олардың материалдық жабдықталуы сол болысқа жүктелетіні көрсетілді. Соғыс ахуалына қарай бұл жұмыс өңірлерде әртүрлі уақытта іске асырылды.
Семейдегі құрылымдану
1918 жылғы қаңтар–маусым аралығында Семейдегі шағын жасақ деңгейінен Алаш атты әскер полкін құруға дейінгі жол қиын жағдайда жүзеге асты. Уақытша Сібір үкіметінің қолдауы бұл кезеңді Алаш әскері тарихындағы айрықша белеске айналдырды.
Кадр мәселесі және офицерлер
Ұлттық әскери мамандардың аздығына байланысты әскери-командалық құрылымның негізін көбіне орыс офицерлері қалыптастырды. Олардың үйретуімен қазақ жігіттері әскери тәртіп пен кәсіби машыққа төселді; бұл тәжірибе қысқа мерзімде ұйымдасу қабілетін арттырды.
Сібір үкіметімен келіссөздер
1918 жылғы 29–30 шілде және 2–3 тамыз күндері өткен кездесулерде Алашорда өкілдері (Ә. Бөкейханов, Ә. Ермеков, Х. Тоқтамышев) мен Уақытша Сібір үкіметі мүшелері бірлескен комиссия құрып, саяси, әскери және экономикалық өзара байланыстарды қарастырды. Бұл шешім Алаш әскері мен Сібір армиясы арасындағы тығыз қатынастарды белгілі дәрежеде заңдастырды.
Мемлекеттік басқару: комитеттер, сот, тергеу және қаржы
Комитеттер жүйесі
1918 жылғы маусымда Орталық Алашорда комитеті бірқатар қаулы қабылдап, автономия негіздерін енгізу, облыстық және уездік комитеттерді орнықтыру, әскери-саяси кеңесті жетілдіру бағытын бекітті.
Сот және тергеу
Большевиктер ықпалы күшейген жағдайда қауіпсіздік пен тәртіпті қамтамасыз ету үшін 1918 жылғы 8 маусымда «военно-полевой сот» ашу, кейін 31 шілдеде ерекше қазақ соты мен тергеу комиссиясын құру туралы қаулылар қабылданды.
Қазына және қаржыландыру
Автономияның ең ауыр салмағы — қазына жинау ісі болды. Ұлт қазынасы тұрақты жиналғанға дейін қарыз қаражат тарту, кейін оны халықтан жиналатын қаржы есебінен өтеу жөніндегі ұсыныстар көтерілді.
Ресми мойындау үміті және саяси қысым
Сыртқы саяси есеп
Алаш жетекшілері Сібір, Самара (Комуч) үкіметтері мен Уфа директориясы тарапынан автономияның біртұтас мемлекет ретінде мойындалуына үміт артты. Сол мақсатпен ресми тану жөнінде өтініштер білдіріп, әртүрлі деңгейде көмек сұрады. Алайда 1918 жылғы қыркүйектегі Уфа мәжілісінен күткен үміт толық ақталмады.
1918 жылғы 4 қараша жарлығы
Уақытша жалпы ресейлік үкіметтің 1918 жылғы 4 қарашадағы жарлығы бойынша Алашорда таратылып, оның орнына қазақтардың мәдени-тұрмыстық және экономикалық мұқтаждарын басқаруға жауапты «Алаш жөніндегі Бас өкіл» тағайындалды. Ұқсас шешімдер өзге де өңірлік үкіметтерге қатысты қабылданды.
Саяси қақтығыс және ішкі жіктеліс
Қазақ қоғамындағы жіктеліс — күрделі тарихи процестің заңды көрінісі. Бір жағынан, бұл таңдау автономияға жету жолындағы түрлі стратегиялардың салдары болса, екінші жағынан, ұлттық тұтастыққа нұқсан келтірген тұстар да болды. Міржақып Дулатов автономия шешімдерінің толық орындалмауына большевиктердің әрекеті мен ел ішіндегі салғырттықтың әсер еткенін атап өтеді.
Тарихи қорытынды: идеялық ықпал және мемлекеттілік сабақтастығы
Кеңестік мемлекеттіліктің алғашқы нысандары және Алаш идеясы
Кейінгі кезеңде Қазақстандағы кеңестік мемлекеттіліктің алғашқы түрін қалыптастыруға Алашорданың идеялық ықпалы елеулі факторлардың бірі болды. Өлкенің болашақ мәртебесі жөнінде ұстанымдар әркелкі болғанымен, қазақ автономиясы мәселесін саяси платформа деңгейіне көтеру және оны нақты институттық құрылымдар арқылы бекіту — Алаш қозғалысының тарихи мәнін айқындайды.
Алашорданың басты талабы
Алашорда мен Уақытша Сібір үкіметі арасындағы келіссөздерге қатысты құжаттардан анық байқалатыны — Алашорданың автономияны ресми мойындатуды бірінші кезекке қоюы. Әлихан Бөкейханов бастаған қайраткерлер осы талапты саяси күн тәртібінде тұрақты ұстап, Алаш позициясын жүйелі түрде қорғауға ұмтылды.