Топографиялық карталардың мазмұны және шартты белгілері
Топографиялық картаның рамкасы және координаталары
Топографиялық карталардың барлық табақтары трапеция пішінді рамкамен шектеледі. Рамканың жоғарғы (солтүстік) және төменгі (оңтүстік) қабырғалары — параллельдер, ал батыс және шығыс қапталдары — меридиандар. Меридиан мен параллельдің географиялық координаталары (градус есебімен) картаның бұрыштарында көрсетіледі.
Дәл анықтау үшін бөлініс
Кез келген пункттің ендігі мен бойлығын анықтау ыңғайлы болуы үшін рамка 1 минутқа (1′) тең кесінділерге бөлінеді, ал әр минут ішінде нүктелермен 10 секундқа (10″) тең бөлімдер белгіленеді.
Сонымен қатар карта бетінде тік бұрышты координаталар торын құрайтын вертикаль және горизонталь сызықтар жүргізіледі. Бұл тор объектілердің орнын өлшеу мен есептеуді жеңілдетеді.
Картаның мазмұны және шартты белгілер
Топографиялық картаның мазмұнын түсіну үшін шартты белгілерді оқи білу қажет. Төменде белгілеулердің негізгі топтары берілген.
Мемлекеттік геодезиялық тор пункттері
Шартты белгісі — кішкене тең бүйірлі үшбұрыш. Үшбұрыштың ортасындағы нүкте геодезиялық пункттің картадағы дәл орнын көрсетеді: картадан алынған координаталар нүктенің жер бетіндегі орнына сәйкес келеді. Белгінің жанындағы цифрлар пункттің абсолют биіктігін (биіктік белгісін) береді.
Елді мекендер және құрылыстар
Елді мекендер құрылыс салынған бөлігінің пішінін көрсететін кескіндермен беріледі. Әртүрлі түспен отқа төзімді және отқа төзімсіз құрылыстардың кварталдары, сондай-ақ жеке құрылыстар ажыратылады. Атаулар әртүрлі шрифтпен жазылып, елді мекендердің түрін (қала, қала типтес поселке, село) білдіреді.
Маңызды деталь
Село типтес елді мекен атауының жанындағы цифрлар көбіне үйлердің санын көрсетеді.
Жекелеген жергілікті нысандар (өнеркәсіп және әлеуметтік-мәдени объектілер) масштабтан тыс шартты белгілермен көрсетіледі: зауыт, су диірмені, ағаш тілетін зауыт, электр станциясы, пайдалы қазбалар өндірілетін орын және т.б.
Гидрография
Өзендер мен жылғалар картада көк түсті сызықтармен, ал көлдер, бөгендер, тоғандар пішіні көгілдір түспен бейнеленеді. Көк түсті цифрлар су кемерінің (су деңгейінің) абсолют биіктігін көрсетеді.
- Жазулар мен көрсеткіштер: ағыс бағыты мен жылдамдығы
- Өзеннің ені мен тереңдігі, өткел сипаты
- Арнайы белгілер: паром, көпір, кемежай
- Қосымша элементтер: құдықтар мен бұлақтар
Жол торабы
Жолдар әртүрлі қалыңдықтағы және түстегі сызықтық белгілермен көрсетіледі (темір жол, тас жол, жол өтпелері). Белгінің пішіні мен түсі жолдың түрін және тарту күшінің түрін ажыратуға көмектеседі. Арнайы белгілер арқылы тас жолдың ені мен жабындысы немесе темір жол табанының саны сияқты сипаттамалар беріледі.
Өсімдік жамылғысы
Өсімдік жамылғысы жасыл түстің әртүрлі реңдерімен беріледі. Ормандарда шартты белгілер қылқанжапырақты немесе жапырақты ағаштардың басым түрін көрсетеді, ал цифрлар мен жазулар ағаштардың орташа биіктігін, жуандығын, орманның қалыңдығын, тұқымдық құрамын сипаттайды.
Шалғындар, баулар, батпақтар, сондай-ақ шабылған, дауыл құлатқан, өртенген орман учаскелері мен жас ағаш көшеттері арнаулы белгілермен беріледі.
Жер бедері: горизонтальдар арқылы оқу
Жер бедері (жер бетінің ой-қыры) — ландшафттың сипатын айқындайтын ең маңызды табиғи элементтердің бірі. Жер бедерін толық зерттеп, есепке алмайынша, аумақты игеру және оны шаруашылық мақсатта дұрыс пайдалану қиын.
Горизонталь деген не?
Топографиялық карталарда жер бедері горизонталь сызықтармен бейнеленеді. Оларды жер бедерін биіктігі бойынша өзара тең аралықтар арқылы жүргізілген горизонталь жазықтықтармен қиғандағы із ретінде түсіндіруге болады.
Көршілес горизонтальдардың биіктіктер айырмасы қима биіктігі деп аталады. Қима биіктігі мен еңістер шкаласы, әдетте, картаның оңтүстік рамкасының астында беріледі.
Беткейдің биіктігі
Беткейде горизонтальдар неғұрлым көп болса, жер бедері соғұрлым биігірек болады.
Беткейдің тіктігі
Горизонтальдар бір-біріне жақын болса — беткей тік; ал арасы алшақ болса — беткей жатық.
Горизонтальдарға қарап беткейдің пішіні мен бағытын, кез келген нүктенің абсолют биіктігін, сондай-ақ нүктелердің бір-бірінен арту биіктігін анықтауға болады.
Ұсақ масштабты карталардағы ерекшелік
Ұсақ масштабты географиялық карталарда горизонтальдар жинақталып сызылып, қима биіктігі үлкейтіледі, ал бедер бейнесі жеңілдетіледі. Мұндай карталар жер бедерінің пішіні, абсолют биіктіктері мен еңістері туралы жалпы түсінік береді.
Көп жағдайда бедер горизонтальдармен қатар гипсометриялық бояумен беріледі: ойпаттар мен ойыстар — жасыл реңдермен, қыраттар мен таулар — сары, қызғылт сары және қоңыр түстермен боялады. Ал теңіздер мен мұхит түбі изобаталармен (бірдей тереңдіктер сызықтары) және көгілдірден көкке дейінгі бояумен көрсетіледі.
Бедерді картадан «оқу» тәсілдері
- Беткей бағыты мен тіктігін анықтау
- Горизонтальдар бойынша жер бедерінің пішінін ажырату
- Теңіз деңгейінен абсолют биіктікті және салыстырмалы биіктік айырмасын табу
Тауды қазаншұңқырдан айыру және беткейдің аласару бағытын көрсету үшін бергштрихтер қолданылады — олар горизонтальдарға перпендикуляр қысқа сызықтар болып келеді.
Горизонталь бойындағы сандық белгілердің жоғарғы жағы әрқашан беткейдің биіктейтін жағына қарайды. Жер беті көбіне су нысандарына (өзен, көл, жылға) қарай аласарайтындықтан, жер бедерін оқуды гидрографияны талдаумен қатар жүргізу тиімді.
Қорытынды
Топографиялық карталардың шартты белгілерін талдау олардың мазмұны жағынан жалпыгеографиялық карталар екенін көрсетеді: онда жер бетінің негізгі табиғи сипаттамалары да, әлеуметтік-экономикалық объектілер де дәл және жүйелі түрде бейнеленеді.
Өзіндік жұмысқа ұсыныс
Атластағы (немесе оқулық қосымшасындағы) топографиялық картаны қарап, географиялық тор мен тік бұрышты координаталар торының элементтерін табыңыз. Кейін шартты белгілер бойынша карта мазмұнын: елді мекендер, гидрография, жолдар, өсімдік және жер бедерін кезекпен сипаттап шығыңыз.