1917 - 1940 жылдардағы Қазақстандағы өнеркәсіптің дамуы туралы қазақша реферат
1917–1940 жылдардағы Қазақстандағы өнеркәсіптің дамуы
Қазақстандағы индустрияландырудың барысын екі ірі кезеңге бөлуге болады. Бұл кезеңдер өндіріс құрылымының өзгеруімен, жаңа техника мен қуат көздерін енгізумен, сондай-ақ кадр даярлау мәселелерімен тығыз байланысты болды.
1-кезең: 1926–1932
Бұл уақыт социализмнің іргетасын қалау кезеңімен тұспа-тұс келді. 1926–1928 жылдары халық шаруашылығын қалпына келтіру ісі созылып кеткендіктен, индустрияландырудың тек алғашқы қадамдары жасалды.
2-кезең: 1933–1941
Жаппай жаңа өндірістерді игеру, жаңа техниканы пайдалану және ірі кәсіпорындарды толыққанды өнеркәсіп кешендеріне айналдырумен ерекшеленді. Бірінші бесжылдықтарда негізі қаланған өндірістер тұрақты жұмыс істей бастады.
Индустрияландырудың өзіндік ерекшеліктері
Қазақстандағы индустрияландырудың өзіне тән қиындықтары болды: табиғи байлықтың молдығына қарамастан, өнеркәсіп ошақтарының аздығы, транспорт пен байланыс желісінің әлсіздігі, электр энергиясының тапшылығы, бұқаралық сауатсыздық және маманданған кадрлардың жетіспеушілігі анық сезілді. Соған қарамастан, Қазақстанның өнеркәсібі кейбір одақтас республикалармен салыстырғанда жылдамырақ қарқынмен дамыды.
Одақтық мүдде және Қазақстанның үлесі
Индустрияландыру бұрынғы КСРО көлемінде бөлшектенбей, біртұтас мемлекеттік бағдарлама ретінде іске асты және орталықтың экономикалық мүдделеріне бағындырылды. Қазақстанның үлесі айрықша болды: көмір шахталары, темір кеніштері, мыс пен қорғасын өндірістері одақтың орталық өнеркәсібін шикізатпен және өніммен қамтамасыз етті. Қазақ жерінен өндірілген алтын, күміс және басқа да құнды металдар негізінен индустрияландыру қажеттіліктеріне жұмсалды. Сонымен қатар жүн, тері, ет, астық сияқты ауыл шаруашылығы өнімдері одақтың орталық аудандарына тасымалданды.
Өсу динамикасы және құрылымдық өзгеріс
Негізгі өндірістік қорлар
6,9 есе
1913 жылмен салыстырғанда 1940 жылы өсті.
Жалпы өндірістегі ірі кәсіпорындар үлесі
90%
Қайта құрылып, жаңартылған ірі өндірістердің үлесі.
Бағыттың айырмашылығы
Қазақстан — ауыр өнеркәсіп
Орта Азияда индустрияландыру көбіне жеңіл және тамақ өнеркәсібінен басталса, Қазақстанда ауыр өнеркәсіп басым бағыт болды.
Табиғи байлықты игеру: алтын өндірісі мысалында
Индустриялық дамудың маңызды шарттарының бірі — Қазақстанның жер қойнауындағы байлықты пайдалану. Сол байлықтың ең назар аударарлық салаларының бірі алтын өндірісі еді. 1925 жылғы деректерге сәйкес, Жетіқара мен Степняк кен орындары соғысқа дейінгі өнім көлемінің шамамен 75%-ын сақтап қалды. Ал 1919–1921 жылдары алтын өндіру іс жүзінде тоқырап, өнім көлемі нөлге дейін төмендеген болатын.
Майқайың кені
Майқайың алтын кені Павлодардан 136 шақырым жердегі Баянауыл ауданында орналасқан. Негізгі кен түрі — алтын, сонымен қатар полиметалл қорлары да бар. Майқайың алтынының өзіндік құны КСРО бойынша салыстырмалы түрде арзан болып, 1 грамы 1 сом 50 тиыннан аспағаны көрсетіледі.
Степняк комбинаты және жоспарлау
Степняк алтын өнеркәсібі комбинатына қатысты қабылданған шешімдерде геологиялық барлау және дайындық жұмыстарын жүйелеу қажеттігі айтылды. Жоспар бойынша 1932 жылы өнеркәсіп құрамында металл мөлшері төмен болса да, шамамен жарты миллион тонна кен қоры болуы тиіс деп белгіленді.
Кадр мен техника тапшылығы және қаржыландыру
Қазақстанда түсті және сирек металдар, мұнай, көмір секілді қорлар мол болғанымен, оларды игеруге лайық құрал-жабдық пен техника жеткіліксіз еді; маманданған кадр тапшылығы да айқын сезілді. Бұл қиындық тек Қазақстанға ғана тән емес, патшалық Ресейден мұраға қалған технологиялық артта қалушылықтың жалпы одақтық сипатын көрсетті. Табиғи байлықты халық игілігіне жарату үшін материалдық және қаржылық ресурстар қажет болды. Мәселен, 1920 жылы халық шаруашылығын дамытуға бөлінген қаржы 1 миллион болса, 1922 жылы 2 миллион сомға дейін артты.
Қорытынды
1936 жылға қарай Қазақстан индустриялық-аграрлық республикаға айналды. 1922 жылмен салыстырғанда өнеркәсіп өндірісі ауыл шаруашылығынан айқын алға шығып, жалпы көлемі 14 есеге ұлғайды; көмір, мұнай, түсті металл және электр энергетикасы салаларындағы өнім артты. Темір жол желісінің пайдаланылатын бөлігі 2 есеге көбейіп, қоғамдық өндірісте еңбек ететін жұмысшылар саны 4,5 есеге өсті. Еңбекшілердің мәдени-техникалық деңгейінде де елеулі ілгерілеу байқалды.