Ішкі тұйық алап өзендері туралы қазақша реферат
Ішкі тұйық алап өзендері
Ішкі тұйық алапқа Шығыс Еуропа жазығының, Орал тауы мен Кавказдың едәуір бөлігі, Орта Азия мен Қазақстан аумағының басым бөлігі, сондай-ақ Иран таулы қыраты мен Арабия түбегінің ішкі аймақтары жатады. Бұл алаптағы өзендердің ішіндегі ірілері ғана ішкі су айдындарына құяды: Еділ, Жайық, Амудария, Сырдария және Іле. Ал ұсақ өзендер жазда көбіне кеуіп қалады немесе құмға сіңіп кетеді.
Негізгі ерекшелік
Ішкі тұйық алап өзендері мұхитқа шықпайды; суы көлдерге, теңіздерге немесе құмға сіңіп, булануға кетеді.
Климат әсері
Қоңыржай континенттік жағдайда қыста өзендер ұзақ уақыт қатып, көктемде қар ерігенде тасиды.
Еділ өзені
Бұл алаптың ең ірі өзені — Еділ. Ол Шығыс Еуропа жазығы арқылы ағып өтіп, Каспий теңізіне кең атырау жасап құяды. Қоңыржай континенттік климат жағдайында өзен қыста ұзақ уақыт бойы қатып жатады, ал көктемде қар еріген кезде тасиды. Өзен бойында 7 ірі бөген салынған.
Амудария өзені
Латын деректерінде — Оксус, арабша — Жейхун.
Маңызы
Орта Азиядағы ең ірі әрі суы мол өзен
Құралуы
Амудария Вахш пен Пяндж өзендерінің қосылуынан түзіледі.
Құятын жері
Өзен Арал теңізіне құяды, сағада ірі атырау түзеді.
Өлшемдері
- Ұзындығы: 1415 км
- Пяндж бастауынан: 2540 км
- Алабы: 309 000 км²
(Зерафшан мен Қашқадария алаптарын қоспағанда)
Алабы мен салалары
Амудария алабы шартты түрде таулы және жазық бөліктерге бөлінеді. Су жинайтын негізгі алқап түгелге жуық таулы өңірде орналасқан. Бұл жерде Вахш пен Пянджден басқа ірі салалары ретінде Сурхаб, Кафирниган және Сурхандария өзендері құяды. Ал жазық бөлігінде өзен 1257 км бойы қосымша сала қабылдамайды.
Аңғардың сипаты
Пяндж бен Вахш қосылатын тұстан Елшік қысаңына дейін өзен ені 4–25 км-ге жететін кең аңғармен ағады. Аңғар беткейлері көлбеу болып, біртіндеп маңайдағы жазыққа ұласады.
Елшік пен Түйемойын қысаңдарының аралығында аңғар тарылады (ені 2–4 км-ден аспайды), беткейлері тік жарлы келеді. Бұл аралықта өзен Қызылқұм мен Қарақұм арқылы ағады.
Түйемойын қысаңынан шыққаннан кейін аңғар қайтадан ондаған километрге дейін кеңейеді. Арал теңізіне жақындаған жерде Амудария көптеген тарамдарға бөлініп, аса ірі атырау түзеді.
Арна тұрақсыздығы және ежелгі арналары
Жағалары тез шайылатын борпылдақ жыныстардан тұратындықтан, Амударияның арнасы жиі өзгеріп отырады: өзен бірде оң, бірде сол жағасын шайып, жайылмада ирелеңдеп ағады. Нүкіс қаласы маңында өзеннің ежелгі атырауынан солға қарай (Дариялық бағытта) Көнедария атты құрғақ арна тармақталады. Ерте кезеңдерде Дариялық арқылы Амудария суының бір бөлігі Сарықамыс ойысына, одан әрі Уызбой аңғарымен Каспий теңізіне дейін жеткені айтылады.
Суының лайлылығы мен тұнба тасымалы
Өзен суы өте лайлы. Керкі қаласы тұсында жылдық орташа лайлылығы 3590 г/м³. Амудария Арал теңізіне жыл сайын шамамен 270 млн т тұнба әкеледі.
Қоректенуі мен су режимі
Амудария негізінен таудағы қар мен мұздық суларымен қоректенеді. Жылдық ағынның шамамен 80%-ы Пяндж бен Вахшқа, қалған бөлігі Кафирниган мен Сурхандарияға тиесілі. Өзен деңгейі наурызда көтеріле бастайды, ал шілде–тамыз айларында (биік таудағы қар мен мұздың еруі күшейгенде) суы молаяды. Ең жоғары деңгей шілдеде, ең төмен деңгей қаңтарда байқалады; жылдық ауытқу 2–3 м-ге жетеді.
Шаруашылық маңызы
Суару және булану әсерінен Амударияның төменгі ағысында су шығыны күрт азаяды. Керкі қаласы тұсында жылдық орташа су шығыны шамамен 2000 м³/с. Төменгі ағысында өзен 2–2,5 ай мұз құрсанып жатады.
Амудария — суармалы егіншілік үшін аса маңызды өзен. Оның алабындағы суармалы егіс алқабы 1260 мың га-ға дейін жетеді (Зерафшан мен Қашқадария алаптарын қоспағанда). Амудариядан бастау алатын Қарақұм және Амудария—Бұқар арналарының шаруашылық маңызы өте зор.
Арнасының тұрақсыздығына және Арал алабының тұйықтығына байланысты өзеннің көлік қатынасындағы рөлі айтарлықтай жоғары емес. Су энергетикалық әлеуеті де әлі жеткілікті деңгейде пайдаланылмай келеді.
Өсімдіктер жамылғысы
Жағалауларында, әсіресе төменгі ағысында, бұталы тоғайлар, қамыс қопалары және шалғын өседі.
Балық шаруашылығы
Өзеннен сазан, қаяз, тыран, жайын, күректұмсық және басқа да балық түрлері ауланады.
Ірі қалалар
- Термез
- Керкі
- Шаржоу
- Үргеніш
- Нүкіс