Адам және азаматты құқықтары мен бостандықтарының саралануы туралы қазақша реферат
Қазақстан Республикасының Конституциясы және адам құқықтары: жалпы сипаттама
Қазіргі заманда адамның ең жоғары құндылық екені және оның құқықтары мен бостандықтарының ажырамас сипаты туралы идеяға тең келер балама жоқ. Тарих тоталитарлық режимдер мен биліктің шектен тыс үстемдігі қоғамның басқа басымдықтарын ығыстырып, жеке тұлғаның еркіндігін тұншықтыратынын әлденеше мәрте дәлелдеді.
Осы тұрғыдан алғанда, адамның табиғи, ажырамас және алып қоюға болмайтын құқықтары туралы доктрина адамның ең жоғары құндылық екені туралы қағиданы бекітуге зор үлес қосты. Бұл идеялардың Қазақстан Республикасының Конституциясында орнығуы — мемлекеттің саясаты мен құқық қолдану тәжірибесіне бағдар беретін өлшем.
1993 және 1995 жылдардағы Конституциялық сабақтастық
Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы және өзге де халықаралық актілердің қағидаларын кеңінен қабылдап, қайталаған Қазақстан Республикасының 1993 жылғы тұңғыш Конституциясы адам құқықтарын тануда маңызды қадам болды.
1995 жылғы қолданыстағы Конституция осы бағыттағы сабақтастықты сақтап, негізгі қағидаларды одан әрі дамытты. Атап айтқанда, онда:
- адам құқықтарының табиғи сипаты және олардың ажырамас мәні бекітілді;
- халықаралық құқықтың жалпы жұрт мойындаған нормалары мен қағидаларының орны айқындалды;
- мемлекеттің азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғауға міндетті екені нақтыланды.
Әлеуметтік және құқықтық мемлекет қағидалары
Қазақстандағы әлеуметтік заңнаманың жүйесі мен мазмұнының дамуына қайта құру және одан кейінгі кезеңдерде бірқатар факторлар ықпал етті. Конституцияда тек әлеуметтік мемлекет емес, сонымен бірге құқықтық мемлекет қағидалары да дамытылды.
Алғаш рет мемлекет пен тұлғаның қарым-қатынасы сот кепілдіктерімен тікелей байланыстырылды: барлық құқықтар мен бостандықтарды сотта қорғау құқығы бекітілді, ал мемлекеттік органдар, азаматтар және олардың бірлестіктері арасындағы дауларды сот арқылы шешу қағидасы орнықты.
1997 жылы қылмыстық және қылмыстық іс жүргізу заңдары қабылдануына байланысты, 1995 жылғы Конституция талаптарына сай адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарына берілетін кепілдіктер кеңейе түсті.
Құқықтар каталогы және олардың мәні
Конституцияда адамның құқықтары мен бостандықтарының кең тізімі бекітілді. Бұл тізім халықаралық стандарттардан бастау алып, ұлттық құқық жүйесіне орныққан аса маңызды факт ретінде бағаланады.
Конституцияда бекітілген құқықтар мен бостандықтар заңдардың, мемлекеттік билік органдары мен лауазымды тұлғалардың қызметінің мәнін, мазмұнын және қолданылуын айқындайды. Маңыздысы — бұл нормалар мемлекеттік органдардың құрылымы мен өкілеттіктерін сипаттайтын бөлімдердің алдында беріледі. Бұл мемлекеттің адамды, оның өмірін, құқықтары мен бостандықтарын ең жоғары құндылық деп танып, қоғам мүддесін билік мүддесінен жоғары қоятынын білдіреді.
Азаматтық және саяси құқықтар мен бостандықтардың конституциялық деңгейде бекітілуі адамның дербестігін, жеке-дара мүдделер әрекет ететін кеңістікті қорғаудың құқықтық кепіліне айналды. Мемлекет “барлығын бақылаушы” рөлін атқаруға ұмтылмайды — бұл Қазақстанда азаматтық қоғам орнатудың маңызды алғышарты.
Құқықтар тек декларация емес: қорғау тетіктері
Конституцияда тұлғаның еркін дамуына жағдай жасайтын құқықтар мен бостандықтардың кең каталоги бекітілген және ол, жалпы алғанда, халықаралық стандарттарға сай келеді.
Бұл құқықтар абстракция емес: оларды қорғаудың және кепілдік берудің нақты тетіктері қарастырылған. Тарих көрсеткендей, қоғамдық проблемаларды шешу және әлеуметтік өзгерістер жүргізу барысында адам мен оның мүдделері ескерусіз қалса, өзгерістер өз мағынасын жоғалтып, қоғамдық прогреске кедергі келтіреді.
Қазіргі түсініктегі бостандық және жауапкершілік
Қазіргі заманда бостандық тек белгілі бір әрекеттерді жасауға мүмкіндік беретін кедергілерді жоюмен шектелмейді. Бостандықтың маңызды көріністерінің бірі — жауапты шешім қабылдай білу. Бұл адамның санасы мен мәдениетінің жоғары деңгейін талап етеді.
Осыған сәйкес, қазіргі адам құқықтары тұжырымдамасы мына қағидаларға негізделеді:
- әр адамның дербес әлемі бар және оған ешбір билік қол сұқпауы тиіс;
- өз құқықтарын қорғай отырып, адам мемлекетке талап қоя алады;
- құқықтар мен бостандықтар ешкімнің “сыйы” емес, олар адамға тумысынан тиесілі табиғи құқықтар.
Қадір-қасиет, талап ету қабілеті және теңдік
Адам өз құқықтары үшін ешбір құдайлық немесе зайырлы билікке қарыздар емес. Құқықтарды “біреу берді” деген түсінік адамның қадір-қасиетіне қайшы: құқықтар адамға тек адам болғаны үшін тиесілі.
Егер адам қандай да бір моральдық құқығының бұзылғаны туралы талап-арыз бергенде, кейде өзінің ондай құқыққа ие екенін дәлелдеуі қажет болуы мүмкін. Ал адам құқықтарына қатысты мұндай дәлелдеудің қажеттілігі жоқ: олар тумысынан беріледі және талап қою үшін жеткілікті негіздің өзі болып табылады.
Талап ету қабілеті — адам құқықтарының өзекті қырларының бірі. Құқықсыз адам өз өмірі, бостандығы мен әл-ауқаты басқаға тәуелді болғандықтан жалбарынады, өтінеді. Өтініш пен жалбарыну — тең еместіктің белгісі. Құл не қызметші өтінеді, ал ерікті адам талап етеді. Талап ету — адамның қадір-қасиетінің маңызды элементі, ал қадір-қасиетті қорғау — адам құқықтарын қорғаудың түпкі міндеттерінің бірі.
Табиғи-құқықтық доктрина және Қазақстандағы маңызы
Адамның абсолюттік құқықтары туралы доктрина Батыстың табиғи-құқықтық теориясы аясында қалыптасты. Табиғи-құқықтық көзқараста адам құқықтарының ажырамас, алып қоюға болмайтын және абсолюттік сипаты өзара тығыз байланысты әрі бірін-бірі толықтырады. Сонымен бірге бұл сипаттамалардың әрқайсысы адам құқықтарының әр қырын айқындайды.
Қазақстан жағдайында табиғи, ажырамас және абсолюттік құқықтар мен бостандықтар доктринасының басты маңызы — жеке адам мен билік арасындағы қарым-қатынастың жаңа өлшемдерін белгілеуінде. Ол адамның басымдығын конституциялық деңгейде бекітті.