Әсерді есептеу формулалары сапа технологиясы
Инновациялық жобалардың құндылығын бағалау: факторлар, әдістемелер және қазіргі талаптар
Нарықтық экономиканың логикасы бүкіл шаруашылық механизмінің бағдарын қайта қарауға мәжбүр етті: инновацияларды енгізу арқылы өндірістің экономикалық құндылығын бағалау әдістерін жаңарту қажеттілігі туындады. Бағалау әдісін таңдау инновациялық қызметтің нақты шарттарына тәуелді және әр жоба үшін сыртқы әрі ішкі факторларды жүйелі талдау міндетті.
Әдісті таңдауға әсер ететін негізгі шарттар
Инновациялық қызметті бағалау тәсіліне көптеген жағдайлар ықпал етеді: нарық қатынастарының қалыптасу деңгейі, басқару жүйесінің ерекшелігі, меншік формаларының әртүрлілігі, қаржы көздерін тарту мүмкіндігі, құлдырау мен тәуекелдер, баға конъюнктурасы және өзге де құндық параметрлер.
Практикалық талап
Қазіргі жағдайда инновациялық жобаны дайындау кезінде өндіріс құндылығына әсер ететін барлық сыртқы және ішкі факторларды алдын ала талдау қажет.
Сыртқы және ішкі факторлардың кең ауқымы
Міндетті түрде ескерілетін факторлар қатарына ғылым мен техниканың дамуы, қоғам мен экономиканың динамикасы, саяси орта, еңбек нарығы, өндіріс құралдары, капитал, жер, шикізат, өткізу нарықтары, кәсіпкерлік ахуал, заңнама, адам факторы және технологиялық процестер деңгейі жатады.
Әртүрлі елдердегі инновациялық қызметті жүзеге асыру жағдайларын салыстыру инновациялық процеске ықпал ететін ерекше белгілерді ашады. Дәл осы ерекшеліктер бағалау әдісінің нақтылығы мен барабарлығын айқындайды.
Кеңестік бағалау әдістемелері: логикасы мен шектеулері
КСРО кезеңінде ғылыми-техникалық шаралар мен капитал салымдарының тиімділігі қатаң регламенттелген типтік әдістемелер арқылы бағаланды. Бұл тәсілдер КСРО Ғылым академиясының ғылыми кеңестері қабылдаған теориялық қағидалар мен жинақталған тәжірибеге сүйенді. Типтік базаның негізінде министрліктер мен ведомстволар салалық ерекшеліктерді ескеретін нұсқаулар әзірледі.
Қолданылған көрсеткіштер және қайшылық
Әдістемелердің негізгі формулаларына өзіндік құн, капитал салымы, өтелім, рентабельділік сияқты көрсеткіштер енгізілді. Бұл көрсеткіштер тауар-ақша қатынастарына тән болғанымен, нарық механизмдері толық іске аспаған жағдайда мұндай есептер көбіне жасанды сипат алды.
Баланстық жоспарлау логикасы бойынша капитал салымының бағыты бағалау есептері басталмай тұрып-ақ анықталатын. Сондықтан рентабельділік көрсеткіші көбіне факультативті элемент ретінде ғана қолданылды.
Әдістемелердің эволюциясы (қысқаша)
- 1961 ж. — өндіріс шығындарының айырмасы ретінде салыстырмалы бағалаудың мәртебесі артты.
- 1963 ж. — жалпы (абсолюттік) тиімділік көрсеткіштері қарастырылмады.
- 1969 және 1981 ж. — абсолюттік бағалау көрсеткіші қайта енгізілді.
Нарық экономикасына өткеннен кейінгі негізгі айырмашылықтар
Нарықтық экономикаға көшу кеңестік әдістемелердің объективті әрі субъективті себептерге байланысты тиімсіздігін көрсетті.
1) Нормативтерді орталықтан орнату мүмкін еместігі. Бұрын абсолюттік және салыстырмалы тиімділік нормативтері мемлекеттік жоспарлау органдарымен бекітілетін (мысалы, өнеркәсіпке 0,16; құрылысқа 0,22; саудаға 0,25). Қазіргі жағдайда мемлекет мұндай әмбебап нормативтерді тұрақты түрде белгілей алмайды: шешуші рөлді нарық заңдылықтары атқарады.
2) Дисконт мөлшерлемесінің және уақыт факторының күрт күшеюі. Бұрын шығындарды әр кезеңге келтіру көрсеткіштері төмен және нормативтік мәнде болды (0,03–0,08). Қазіргі жағдайда дисконт мөлшерлемесі 0,18-ге дейін жетуі мүмкін, бұл ақша ағындарының тұрақсыздығын және тәуекелдердің өсуін білдіреді.
3) Инвесторлық талаптардың өзгеруі. Бұрын жоспармен келісілген келтірілген шығындар сметалық құнды қайта қарауға негіз бола бермейтін. Қазіргі кезде инвесторлар жағдай өзгерсе, жобаның барлық құндылық көрсеткіштерін қайта есептеуді талап етеді (құлдырау, банк пайыздарының өсуі және т.б.).
Орталықтандырылған жоспарлау дәуірінен қалған сабақ
Кеңестік экономикалық ғылым белгілі бір деңгейде кешенді талдау жасауға мүмкіндік бергенімен, нарықтық қатынастарды сол әдістемелермен толыққанды құру мүмкін емес. Мысалы, 1930-жылдары инвестицияларды орталықтандыру және секторлар бойынша бөлу нақты жүзеге асты, бірақ нақты таңдау міндеті (көлік түрін анықтау, технологияны таңдау және т.б.) бәрібір күн тәртібінде қалды.
Қазіргі инновациялардың құндылығын бағалаудың ерекшеліктері
Қазіргі бағалау тәсілдерінің ерекшеленуі бірнеше себепке байланысты:
- Нарықтық экономика қалыптасып жатқан жағдайда инновациялық қызмет жаңалықтарын енгізу қажеттілігі.
- Инвестициялық жобалармен салыстырғанда қатысушылар ауқымының кең болуы.
- Ғылыми-зерттеу және тәжірибелік-конструкторлық жұмыстардың (ҒЗТКЖ) салыстырмалы салмағының жоғары болуы.
- Жасаушылардың, өндірушілердің және пайдаланушылардың мүдделерін келісудің қажеттілігі.
- Сынақтарды өткізу және алғашқы өнеркәсіптік сериялардың үлгілерін дайындау кезеңдерінің болуы.
Маңызды ескерту
Инновацияларды енгізу ұйымның экономикалық құндылығын арттыра алады. Дегенмен, нарық жағдайында бағалау үшін «әмбебап» көрсеткіштер жүйесін бекіту қиын: әр экономист жобаның ерекшелігіне қарай көрсеткіштер жиынтығын дербес қалыптастырады.
Инновациялық қызмет құндылығының өзара тәуелді белгілері
Инновациялық қызмет құндылығының белгілері тұтас жүйе құрайды және бір-бірімен өзара байланысты. Нәтижелерді бағалау келесі бағыттарды қамтиды:
Технологиялық жаңару және әлеуметтік бағдар
Жоғары нормативтік талаптарға сай жаңа технологиялық жүйелердің кең таралуы ғылыми-техникалық дамудың әлеуметтік бағытын күшейтеді.
Өмір сапасының өсуі
Еңбек өнімділігінің артуы, қала мен ауыл тұрмысының жақсаруы халықтың өмір сапасын жаңа деңгейге көтереді.
Ресурс тиімділігі және бәсекеге қабілеттілік
Қор қайтарымының артуы, материал және энергия сыйымдылығының төмендеуі, өнімнің капитал сыйымдылығының азаюы бәсекеге қабілеттілікті күшейтеді.
Техникалық артта қалуды еңсеру
Жаңа технологиялар елдің техникалық деңгейін көтеріп, артта қалушылықты азайтуға ықпал етеді.
Әлеуметтік кепілдіктер және даму қарқыны
Әлеуметтік кепілдіктердің орындалуы мен экономикалық даму деңгейінің жоғарылауы ұзақ мерзімді тұрақтылықты қолдайды.
Адам факторы және қауіпсіз еңбек
Денсаулықты қорғау, ауыр еңбекті жеңілдету, демалыс инфрақұрылымын дамыту — нәтижеліліктің негізгі көзі саналатын адам факторын күшейтеді.
Экономикалық әсер және бағалау логикасы
Экономикадағы инновациялық қызметтің мәні көбіне күтілетін экономикалық әсер арқылы айқындалады. Қоғамдық қажеттіліктердің қалыптасуы экономикалық құндылық заңына сүйенеді: ол экономикалық агенттерді инновацияға жұмсалатын ресурстар өлшемін (немесе жиынтық шығындарды) материалдық өндірісте игеру нәтижелерімен салыстыруға итермелейді.
Инновациялық қызметті жүзеге асырудың ең басты шарты — қолайлы әлеуметтік-экономикалық орта. Ретроспективті талдау көрсеткендей, экономикалық субъект кейде жаңалықты өзі әзірлемей-ақ, оны тиімді қолдануды меңгерсе де, экономикалық әсер ала алады. Инновациялар өндірістік және коммерциялық мақсаттарды шешудің практикалық құралы ретінде көрінеді.
Жеке экономикалық әсерді есептеу формулалары (Кесте 3)
| Әсер көрсету сферасы | Әсердің мағынасы | Әсерді есептеу формуласы |
|---|---|---|
| Сапа, технология | Сапаны арттыру |
Э = [(П1 – П2) – Ен*(К2 – К1)]*А2
∆П = ∆Кір. – ∆Шығ.
|
| Өнім (түрлері) | Жаңа өнім шығару |
Э = ∆П – Ен*∆К
|
| Шикізат (саны) | Шығындарды төмендету және сақтау кезіндегі сапаны сақтау |
Э = Р – З
|
Формуладағы белгілеулер
- Э
- Жеке шараның (іс-шараның) экономикалық әсері.
- П1
- Бұрынғы сападағы өнімді сатудан алынған пайда.
- П2
- Жоғары сападағы өнімді сатудан алынған пайда.
- А2
- Жоғары сападағы өнімнің жылдық өндіріс көлемі.
- К1, К2
- Іс-шараға дейін және кейін есептелетін күрделі шығындар.
- Ен
- Капитал салымдарының тиімділігінің нормативтік коэффициенті.
- ∆К
- Жаңа технологияны қолдануға байланысты қосымша капитал салымы.
- ∆Кір.
- Жоғары сападағы өнімді сатуға байланысты қосымша түсім.
- ∆Шығ.
- Сапаны арттыруға байланысты қосымша шығындар.
- Р
- Шикізатты сақтау нәтижесінде алынатын қосымша баға (қосымша табыс).
- З
- Шикізатты сақтауға байланысты қосымша шығындар.