Қаржылық жағдайды талдау әдістері туралы қазақша реферат
Қаржылық жағдайды талдаудың мәні және ақпарат көздері
Нарықтық қатынастардың қалыптасуы кәсіпорынның шаруашылық қызметін біртұтас, кешенді талдауды талап етеді. Осыған байланысты талдау әдетте екіге бөлінеді: ішкі (басқарушылық) және сыртқы (қаржылық). Бұл бағыттардың әрқайсысының өзіне тән ақпараттық базасы және пайдаланушылар құрамы бар.
Сыртқы (қаржылық) есеп беру
Қаржылық есеп беру акционерлерді, қалың жұртшылықты, банктерді, сақтандыру ұйымдарын және мемлекеттік органдарды кәсіпорынның қызметі, қаржылық жағдайы және есепті кезеңдегі нәтижелері туралы хабардар етуге арналған. Тәжірибеде мұндай мәліметтер қаржылық басылымдарда, бюллетеньдерде және арнайы анықтамаларда жариялануы мүмкін.
Көп жағдайда кәсіпорынның қызметін динамикада көрсету үшін бірнеше жылдық деректер ұсынылады: бұл даму бағытын бағалауға және алдыңғы кезеңдермен салыстырып, болжам жасауға мүмкіндік береді.
Ішкі (басқарушылық) есеп беру
Басқарушылық есеп беру — құпиялылығы жоғары, сыртқы тұлғаларға жабық ақпарат. Ол өнімнің жекелеген түрлерінің өзіндік құн нормативтері, сапаның төмендеуіне байланысты шығындар, артық өндіріс салдарынан өткізілмей қалған тауарлар туралы мәліметтерді қамтиды.
Ішкі есепте жауапкершілік орталықтары мен шығындардың пайда болу орындары бойынша бөлімшелер нәтижелері ерекше маңызды. Шығындар мен нәтижелерді салыстыру басқарудың тиімді шешімдерін қабылдауға, сондай-ақ еңбекақыны ынталандыруды әділ құруға негіз болады.
Нарыққа өту: әдістеменің жаңаруы не үшін қажет
Нарыққа өту кезеңінде кәсіпорынның қаржылық жағдайын бағалауда жаңа тәсілдер қажет болды. Соңғы жылдары мерзімді баспасөзде және арнайы еңбектерде қаржылық талдау бойынша көптеген әдістемелік ұсыныстар жарияланды. Оларда кәсіпорынның қаржылық жағдайын және жекелеген көрсеткіштерін талдаудың әртүрлі үлгілері ұсынылады.
Ескі тәсілдің шектеулері
Ұзақ уақыт қолданылған дәстүрлі әдістеме әкімшілік-әміршілік жүйе жағдайында, негізінен орталықтандырылған қаржыландыруға сүйенетін мемлекеттік меншікке және айналым қаражатын, уақытша тартылған қаражаттарды мөлшерлеуге бағытталды. Бұл кәсіпорынның дербестігін шектеп, нарықтық қатынастардың талаптарымен сәйкес келмеді.
Бұрын баланс баптарының мәндерін жоспарлық мөлшерлермен салыстыру, ауытқуды анықтау және оның қаржылық тұрақтылыққа әсерін бағалау шешуші рөл атқарды. Ал қазіргі қаржылық есептің маңызды ерекшелігі — жоспарлық көрсеткіштер мен нормативтердің есептілікте болмауы.
Нарық жағдайында қаржылық жоспарлау орталықтандырылған әкімшілік бекітулерді әлсіретіп, кәсіпорынның бәсекелестік ортада тез өзгеретін нарықтық конъюнктураға бейімделуіне мүмкіндік береді. Сонымен бірге нормативтер туралы ақпарат көбіне коммерциялық құпия болып саналады, ал жоспарланған нормативтерден ауытқуды талдау — ішкі талдаудың құрамдас бөлігі.
Сыртқы талдау және өзін-өзі бағалау
Бухгалтерлік есеп беруге негізделген қаржылық жағдайды талдау сыртқы талдау сипатына ие: ол есеп деректерінің шектеулі бөлігін пайдаланып, мүдделі контрагенттердің (меншік иелері, мемлекеттік органдар және т.б.) кәсіпорын аясында жүргізетін бағалауын білдіреді.
Ішкі қаржылық талдау әдістемесі әр кәсіпорынға тек әлеуетті әріптестерді бағалау үшін ғана емес, сыртқы пайдаланушылардың көзқарасы тұрғысынан өзін-өзі бағалау жасау үшін де қажет.
Қаржылық есепті оқудың негізгі әдістері
Қаржылық талдау тәжірибесі есептілікті оқудың және интерпретациялаудың негізгі қағидаларын қалыптастырды. Әдетте алты негізгі әдіс қолданылады.
1) Көлденең (уақытша) талдау
Есеп берудің әрбір позициясын өткен кезеңмен салыстыру арқылы жүргізіледі. Ол бухгалтерлік есеп баптарының абсолюттік және салыстырмалы ауытқуларын анықтауға мүмкіндік береді.
2) Тікелей (құрылымдық) талдау
Әрбір есеп позициясының жалпы нәтижеге әсерін айқындай отырып, қорытынды қаржылық көрсеткіштердің құрылымын анықтайды. Баланс валютасындағы активтер мен пассивтердің, сондай-ақ бөлімдер мен баптардың үлес салмағын көрсетуге мүмкіндік береді.
Тікелей және көлденең талдау бірін-бірі толықтырады, сондықтан көбіне есеп құрылымын да, динамикасын да қатар сипаттайтын кестелер жасалады.
3) Трендтік талдау
Бірқатар жылдар көрсеткіштерін базистік жылмен салыстырып, салыстырмалы ауытқуларды есептеуге негізделеді. Оның мақсаты — кездейсоқ әсерлерден тазартылған көрсеткіш динамикасының негізгі тенденциясын (трендті) анықтау.
Тренд арқылы көрсеткіштердің болашақтағы ықтимал мәндері бағаланып, кейін перспективалық (болжамдық) талдау жүргізіледі.
4) Салыстырмалы (кеңістіктік) талдау
Бір фирманың бөлімшелері, еншілес құрылымдары, цехтары бойынша көрсеткіштерін салыстыруға (шаруашылық ішіндегі талдау), сондай-ақ кәсіпорын көрсеткіштерін орташа салалық және орташа жалпыэкономикалық деңгейлермен немесе бәсекелестер деректерімен салыстыруға (шаруашылықаралық талдау) негізделеді.
5) Факторлық талдау
Жекелеген факторлардың қорытынды көрсеткішке әсерін зерттейді. Бұл талдау детерминдік (анықталған) немесе реттелмеген тәсілдермен орындалуы мүмкін. Қорытынды көрсеткішті құрамдас бөліктерге жіктеу — тура талдау, ал жеке элементтерді біріктіріп, жалпы нәтижеге келтіру — кері (синтез) болып табылады.
6) Қаржылық коэффициенттер әдісі
Нарықтық экономикада кең таралған тәсілдердің бірі — қаржылық коэффициенттерді пайдалану. Коэффициенттер — салыстырмалы шамалар: есептеу кезінде бір көрсеткіш бірлік ретінде алынып, екіншісі соған қатынас ретінде көрсетіледі. Олар баланстың жекелеген баптары арасындағы өзара байланыстарға негізделеді және факторлық талдау үшін бастапқы база бола алады.
Дұрыс түсіндіру — ең маңызды талап
Коэффициенттердің практикалық құндылығы оларды дұрыс интерпретациялауға тәуелді. Бұл — қатынастарды талдаудың ең күрделі бөлігі, өйткені ішкі және сыртқы факторларды (саладағы экономикалық ахуал, басқару саясаты және т.б.) білуді қажет етеді. Бір фактордың өзі алымға да, бөлімге де әсер етуі мүмкін, сондықтан қорытынды асығыс жасалмауы тиіс.
Әдетте коэффициенттер өткен кезеңмен немесе теориялық негізделген салалық деңгеймен салыстырылады. Дегенмен, қатынастардың әмбебап мәні жоқ: олар әрқашан диагностика үшін жеткілікті индикатор бола бермейді. Сондай-ақ орташа салалық деректер жеке кәсіпорынның ерекшеліктерін толық ашпауы мүмкін.
Шетелдік тәжірибені механикалық көшіру жиі тиімсіз, өйткені жергілікті кәсіпорындардың ерекшеліктері ескерілмей қалуы ықтимал. Соған қарамастан салыстырмалы көрсеткіштерді зерттеу қажет: ол ағымдағы жағдайды түсінуге және болашақты сауатты бағалауға көмектеседі.
Қосымша қолданылатын тәсілдер және талдаудың логикасы
Қаржылық жағдайды талдауда жоғарыдағы әдістермен қатар экономикалық және экономикалық-математикалық статистиканың дәстүрлі құралдары қолданылады: топтау, орташа және салыстырмалы шамалар, графиктік және индекстік әдістер, корреляция, регрессия және т.б. Әдістерді сауатты үйлестіру кәсіпорынның қаржылық жағдайын терең бағалауға және қаржылық тұрақтылықты нығайтуға бағытталған ұсыныстар дайындауға мүмкіндік береді.
Аналитикалық баланс (нетто)
Қаржылық жағдайды және есепті кезеңдегі өзгерістерді салыстырмалы аналитикалық баланс (нетто) арқылы бағалау талдаудың басқа бөлімдерін дамытуға негіз болатын бастапқы пункттердің бірі болып саналады.
Өтімділік және төлем қабілеттілігі
Баланс өтімділігін талдау тұрақтылықты талдаудан туындайды: ол ағымдағы төлеу қабілеттілігін бағалап, болашақтағы төлем қабілеттілігі мен қаржылық тепе-теңдіктің сақталу ықтималдығы туралы қорытынды жасауға бағытталады.
Экспресс-талдау және тереңдетілген талдау
Тереңдетілген, нақтыланған талдау экспресс-талдаудың жекелеген тәртібін кеңейтеді, толықтырады және дәлелдейді. Оның мақсаты — шаруашылық субъектісінің қаржылық жағдайына, өткен кезеңдегі қызмет нәтижелеріне, сондай-ақ кәсіпорынның болашақтағы даму мүмкіндіктеріне түпкілікті, толық баға беру.
Нақтылау деңгейі талдауды жүргізетін маманның (аудитордың, талдаушының) кәсіби мақсаты мен басымдықтарына байланысты айқындалады.
Назарда ұстау керек
- Сыртқы талдау есептіліктің шектеулі деректеріне сүйенеді, ал ішкі талдау басқару үшін терең және құпия ақпаратты пайдаланады.
- Коэффициенттерді қолдану кең таралған, бірақ оларды түсіндіру үшін контекст пен факторларды міндетті түрде ескеру қажет.
- Бір ғана әдіске сүйенбей, құрылым, динамика, салыстыру және факторлық байланыстарды кешенді талдау тиімді нәтиже береді.