Материк жағалауындағы мұхиттар мен теңіздер, беткі және ішкі сулары туралы қазақша реферат
Еуразияның жағалауларын дүние жүзіндегі төрт мұхиттың сулары шайып жатыр. Олар материк жағалауларын әркелкі тілімдеп, көптеген жағалық теңіздер, шығанақтар және бұғаздар жүйесін қалыптастырады. Әсіресе материктің батысы мен шығысы күшті тілімделген.
Ерекшелік
Атлант мұхиты Еуропаның климатына елеулі ықпал етеді: жылы ағыстар мен батыс желдері ылғалды ауа массаларын алып келеді.
Ерекшелік
Тынық мұхиты жағалауы аралдар доғаларымен, терең шұңғымаларымен және муссондық режимімен ерекшеленеді.
Атлант мұхиты және оның теңіздері
Батыс және оңтүстік-батыс жағалау
Еуразияның батысы мен оңтүстік-батыс жағалауын шайып жатқан Атлант мұхиты материк табиғатына айрықша әсер етеді. Гольфстримнің жалғасы болып саналатын Солтүстік Атлант жылы ағысы тропиктен келген жылуды Еуропаның солтүстік-батысына жеткізеді. Соның нәтижесінде бұл өңірдегі мұхит сулары қыста толықтай қатып қалмайды.
Тұрақты соғатын батыс желдері Атлант үстінде қалыптасатын жылы әрі ылғалды ауа массаларын Еуропа жағалауларына тасымалдайды.
Жағалық ерекшеліктер
- Мұхиттың ең таяз бөліктері Балтық, Солтүстік теңіз және Британ аралдары маңында орналасқан.
- Ең таяз учаскелердің бірі — Солтүстік теңіздегі Доггер-Банка қайраңы.
- Еуропаның оңтүстік-батысында Атлант мұхиты ені шамамен 12 км болатын Гибралтар бұғазы арқылы Жерорта теңізімен жалғасады.
Солтүстік Мұзды мұхит
Солтүстік жағалау
Солтүстік Мұзды мұхит және оның теңіздері Еуразияның солтүстік жағалауларына ұласады. Бұл — ең суық, ең таяз және ауданы ең кіші мұхит. Теңіздердің басым бөлігі материктік қайраңда орналасқан, ал кейбір шеткі теңіздерді аралдар бөліп тұрады.
Ең үлкен теңіз
Норвег теңізі
Ең кіші теңіз
Ақ теңіз
Ең терең нүкте
5527 м
Гренландия теңізінің солтүстігі
Мұхиттың орталық бөлігінде су асты жоталары бөліп тұрған бірнеше терең қазаншұңқырлар бар. Климаттың қаталдығы мұхиттың солтүстік полюске жақын орналасуымен түсіндіріледі.
Климаттық жағдайлар
Еуразияның солтүстікке қарай жазық болып келуі арктикалық ауа массаларының оңтүстіктегі тау белдеулеріне дейін еркін өтуіне мүмкіндік береді.
Еуропалық бөлікте бұл ықпал Атланттан келетін жылы ауа есебінен біршама әлсірейді.
- Қыста ауа температурасы шығысқа қарай −40 °C-қа дейін төмендейді.
- Жазда температура 0 °C маңында болады.
- Мұз бен қар поляр күндерінде Күн сәулесінің көп бөлігін шағылыстырып, салқындауды күшейтеді.
Тынық мұхиты және оның теңіздері
Шығыс жағалау
Тынық мұхиты Еуразияның шығыс жағалауларын шайып жатыр. Бұл өңірдің жағалауы өте күшті тілімделген, аралдар көп. Жағалық теңіздердің бір бөлігі материктік қайраңда орналасса, шығысқа қарай оларды терең теңіз қазаншұңқырлары алмастырады.
Көптеген теңіздер мұхиттан аралдар доғасы арқылы бөлінген. Осы доғалардың шығыс жағалауын бойлай жіңішке әрі өте терең мұхит шұңғымалары созылып жатады. Мұхит түбінің мұндай күрделі құрылысы Тынық мұхитының батыс шетіне тән.
Еуразия климатына ықпалы
Тынық мұхитының орасан үлкендігі, барлық климаттық белдеулерді кесіп өтуі және мұхит табаны бедерінің күрделілігі Еуразия жағалауларындағы табиғи жағдайларға күшті әсер етеді. Жағалық бөліктегі ағыстардың күрделі жүйесі және муссондық құбылыстар аймақ климатының өзіндік белгілерін қалыптастырады.
-
Жылы ағыстар
Солтүстік пассат, Куросио, Солтүстік Тынық мұхит ағысы жағалауға жылу мен ылғал әкеледі.
-
Температура
Су беті солтүстікте шамамен −1 °C-тан, экватор маңында +29 °C-қа дейін жылынады.
-
Тұздылық
Мұхит айдынында жауын-шашын буланудан көбірек түсетіндіктен, су бетінің тұздылығы көптеген басқа мұхиттарға қарағанда төменірек.
Үнді мұхиты
Оңтүстік жағалау
Үнді мұхиты Еуразияның оңтүстік жағалауларына ұласады. Теңіздері мен шығанақтары жіңішке материктік қайраң арқылы су асты жоталарымен бөлінген терең қазаншұңқырларға жалғасады. Мұнда ұсақ жанартаулық аралдар жиі кездеседі.
Қызыл теңіз және мұхиттағы айналым
Мұхиттың шалғай теңіздерінің бірі — Қызыл теңіз. Ол Еуразия мен Африка аралығында, литосфералық тақталардың түйісу аймағында орналасқан.
Жағалауға жақын ағыстар муссондардың маусымдық ауысуына байланысты бағытын өзгертіп отырады: жазда көбіне батыстан шығысқа, қыста шығыстан батысқа қарай бағытталады.
Климат
Қысы жылы әрі ашық; жазы ыстық, жаңбырлы және дауылды болып келеді.
Су температурасы
Ең жылы су алаптарының бірі: әдетте +25…+30 °C. Ең жоғарысы +34 °C — Парсы шығанағында.
Тұздылық
Су бетінің тұздылығы көптеген аудандарда салыстырмалы түрде жоғары.
Биологиялық байлық
Мұхиттағы тіршілік дүниесі алуан түрлі. Әсіресе солтүстіктегі материктік қайраңда және маржандық рифтер таралған аудандарда биологиялық байлық өте жоғары. Үнді мұхитында ежелден белгілі асыл тастарды теңіз түбінен теріп жинау кәсібі бүгінге дейін сақталған. Жалпы алғанда, мұхиттың биологиялық ресурстары әлі толық зерттеліп, толық игерілген жоқ.
Ішкі сулары
Өзендер мысалдары
Дунай
Ұзындығы
2850 км
Бассейні
817 мың км²
Бастауы
Шварцвальд, екі бұлақ, шамамен 1000 м биіктік
Дунай Бавар тау қыраты арқылы ағып, Чехия мен Шығыс Альпінің солтүстік сілемдерінің арасымен өтеді. Венаға дейін өзен жоталар мен үстірттер арасымен шамамен 200 м биіктікте ағады. Бұл бөлік Дунайдың жоғарғы ағысы деп аталады.
Осы аралықта Дунайға көптеген салалар қосылады. Негізгілері: Иллер, Лех, Изар, Инн. Олар Альпіден ағып келіп, көбіне мұздықтармен қоректенеді.
Тигр мен Ефрат
Тигр ұзындығы
1950 км
Ефрат ұзындығы
2700 км
Сағасы
Ортақ сағасы арқылы Парсы шығанағына құяды
Екі өзен де Армян таулы өлкесінен басталып, Месопатамия жазығына шыққан соң салаларға тарамдалады. Сағасынан шамамен 190 км жоғарырақ жерде олар Шатт-эль-Араб өзенін құрайды. Негізгі қоректенуі — көктемгі еріген қар мен жаңбыр сулары.
Янцзы
Ұзындығы
5530 км
Бассейні
1726 мың км²
Бастауы
Тибет таулы қыратының орталық бөлігі
Жоғарғы ағысында өзен Цзиньшаньцзян деп аталады. Таудан шыққан соң Қызыл Бассейн аталатын ірі тектоникалық қазаншұңқырға құйып, әрі қарай Оңтүстік-Шығыс Қытайдың аласа таулы аймақтары арқылы ағады.
Қысқаша түйін
Еуразия жағалауларының табиғаты мен климаты мұхит ағыстары, желдер, мұздық режим және муссондық айналым арқылы қалыптасады. Ал ішкі сулары (ірі өзендер) материктің жер бедері мен климаттық белдеулеріне тәуелді күрделі қоректену және ағын режимімен сипатталады.