Балалар психологиясындағы мұндай көзқарас

Ойлау және оның балалық шақта дамуы

Бүгінгі мәселе — ойлау және оның дамуы. Бұл тақырыпты түсіну үшін ойлау туралы әртүрлі теориялық көзқарастарды белгілі бір жүйемен қарап, олардың өмір тәжірибесінде қаншалықты маңызды екенін бағамдау қажет.

Ойлауды зерттеуде тарихи даму желісін бірінші орынға қойсақ, ассоциация психологиясы бұл мәселені тәжірибе арқылы қалай іздестіргенін және қандай шешімдер ұсынғанын да айқынырақ көреміз. Алайда дәл осы жерде ассоциация психологиясы күрделі қиындықтарға тап болды: ойлаудың мақсаты мен бағыттылығын тек ассоциациялық байланыстар арқылы ғылыми түрде түсіндіру оңай емес еді.

Ассоциация психологиясы: мүмкіндігі мен шектеуі

Ассоциациялық түсіндірудің өзегі мынада: белгілі бір түсінік өзге түсініктерді ілестіріп тудырады; бұл көбіне іргелестікке (араластыққа) немесе уақыттық қатарласуға сүйенеді. Бірақ негізгі түйін сол күйі ашық қалды: ойлаудың бағыттылығы қайдан пайда болады? Алға қойылған міндет қалай шешіледі? Ассоциациялық тізбек пен қарапайым ой әрекеттері күрделі мәселелерді әрдайым дұрыс шешуге жеткізе ме?

Ассоциация психологиясы қосымша ұғымдарды енгізгенімен, бұл сауалдарға тәжірибе жүзінде анық жауап бере алмады. Соған қарамастан, ойлаудың қисынды жүйесін қалай да түсіндіру ниеті жаңа ұғымдардың пайда болуына түрткі болды.

Персеверация (қажырлылық) ұғымы

Ассоциация психологиясы персеверация (қажырлылық, табандылық) ұғымын ғылымға енгізді. Бұл түсінік ойлауда ассоциациялық бағытпен қатар оған «қарсы тұратын», санада бекитін бағдар бар деген жорамалға сүйенді. Егер бір бағдар екіншісімен ығыстырылса, олардың өзара әсерінен табандылық сипатындағы бағдар пайда болады; кейін ол ассоциация принциптеріне сай «өз орнына» қайта орнығады деп түсіндірілді.

Сол кезеңде көптеген зерттеушілер ойлау әрекетінде ассоциация мен қажырлылық өзара бірігіп қолданылатынын көрсетуге тырысты. Бұл идеяны қызу қолдағандардың бірі — Г. Эббингауз.

Эббингауз: «құйын» мен «идеялық шабыс» арасындағы ой

Эббингауз ойлауды адамның тұрақты идеясы мен «идеялық шабыс» арасындағы құбылыс ретінде сипаттады. Оның пайымдауынша, санада персеверациялық (жабыса беретін) идеялар орнығып алады да, адам олардан толық арыла алмайды.

Бірақ бұл жерде маңызды күмән туады: «құйын» мен «шабыс» деп сипатталатын күй сананың қалыпты қызметі ме, әлде сырқаттық ауытқуларға жақын құбылыс па? Ойлау үнемі бір қалыпта тапжылмай тұра ма, әлде үздіксіз өзгеріп, дамып отыра ма? Осы сұрақтың өзі-ақ ойлаудың табиғаты бірсарынды емес екенін аңғартады.

Дегенмен, бұл түсіндіру ойлауды дамытудың толыққанды теориясына айнала алмады. Ассоциация психологиясы балалар ойлауын да негізінен осы екі принциптің (ассоциация және персеверация) тығыз ұштасуы арқылы сипаттады: бала бір нәрсеге шүйлігіп, қызығып, табандылық танытады, бірақ оның әрекеті ересектерге қарағанда жүйесіз, байланысы әлсіз болады.

Дағдарыс және үш арнаға бөліну

Кейінгі тәжірибелер ассоциация психологиясының бұл тұжырымы әлсіз екенін көрсетті. Нәтижесінде балалар ойлауын зерттеу бірнеше бағытқа бөлінді.

Құрылым (гештальт) психологиясы: жаңа үміт, шектеулі нәтиже

Ойлау теорияларын тығырыққа тіреген қайшылықтар аясында құрылым (гештальт) психологиясы ассоциация психологиясының кемшіліктерін еңсеруді мақсат етті. Оның күшті жағы — психикалық процестерді тұтас құрылым ретінде сипаттауға ұмтылуы және зерттеуде механикалық та, виталистік те біржақтылыққа ұрынбауға талпынысы болды (бұл мәселелерді К. Коффка кеңінен талдаған).

Дегенмен ойлау мәселелерін шешу жолындағы барлық әрекеттер бірдей нәтижелі болды деу қиын. Соның ішінде М. Вертгаймердің «продуктивті ойлау» туралы идеялары, сондай-ақ Л. Гольба мен К. Гольдштейн еңбектері бөлек бағалауға тұрарлық. Ал В. Келердің ойлау жөніндегі зерттеулері, әсіресе зоопсихология үшін елеулі қадам болып саналды.

Биологиялық түсіндіру желісі: Келер, Зельц, Бюлер

Кейбір зерттеулер ойлауды биологиялық тұрғыдан қарастыруға бет бұрды. Бұл бағыт тәжірибелік деректерді реттеуге ұмтылып, ойлауды тірі ағзаның бейімделу логикасымен байланыстыра түсіндіруге тырысты. О. Зельц еңбектерінде Келердің адам тектес маймылдарға жасаған тәжірибелері адамның продуктивті ойлауын зерттеумен ұштастырылып қарастырылды.

Бюлер балалар ойлауын маймылдардың ойлауымен және адам ойлауының тарихи дамуымен салыстырып, балалық шақты «биологиялық өткел» ретінде сипаттауға бейім болды. Мұнда бала ойлауы биологиялық даму ерекшеліктеріне сәйкес түсіндірілуі тиіс деген идея күшейді.

Пиаже: биологиялық және әлеуметтік факторлардың арақатынасы

Осы желінің тарихи тармағына Ж. Пиаженің теориясын да жақындатуға болады. Пиаже концепциясы балалар ойлауы туралы аса мол эмпирикалық материалға сүйеніп, қазіргі психологияға нақты ықпал еткен жүйелі зерттеулердің бірі ретінде бағаланады.

Пиаже ойлаудың дамуында биологиялық және әлеуметтік факторлардың арақатынасына ерекше мән берді. Оның түсіндіруінде бала ойлауы бастапқыда өз қажеттілігі мен ішкі қанағаттануға бағдарланған сипатта болады. Э. Блейлер мұндай үрдісті аутистік ойлау деп атаған; Пиаже оны белгілі бір мағынада бағытсыз ойлау деп түсіндіреді: бұл ойлау қисынды жүйеден гөрі еркін қиялға, арманға, тілекке жақын келеді.

Сонымен қатар бала үнемі әлеуметтік орта ықпалында өсетіндіктен, біртіндеп өз ойын ересектердің ойлауына жақындатуға ұмтылады. Осы тұста ойлаудың әлеуметтік талаптарға бейімделуі мен ішкі ниеттер арасындағы өзара әсер балалық шақтағы ойлаудың дамуын түсіндіруде негізгі түйіндердің біріне айналады.