Жергілікті өзін
Жергілікті басқарудың мәні мен маңыздылығы
Қазақстан Республикасында қазіргі заманғы демократиялық жаңарулар жүйесінде және жаңа экономикалық қатынастарға өту кезеңінде жергілікті өзін-өзі басқару реформасы айрықша рөл атқарады. Оның түпкі мақсаты — шешім қабылдауды азаматтарға барынша жақындату және шешімдердің сөзсіз орындалуына жағдай жасау. Өйткені тұрғындар мәселені талқылаудан бастап, оны жүзеге асыруға дейінгі үдерістің өзіне қатысады.
Еуропалық Хартиядағы түсіндірме
Еуропалық Хартияға сәйкес, жергілікті өзін-өзі басқару — мемлекеттік істердің елеулі бөлігін регламенттеу және оны басқару құқығы мен нақты қабілеті.
Субсидиарлық қағидат: жергілікті деңгейдің артықшылығы
Жергілікті өзін-өзі басқарудың Еуропалық Хартиясы субсидиарлық қағидатқа сүйенеді. Оның басты мәні — төменгі, яғни жергілікті деңгейде шешуге болатын мәселелерді биліктің жоғары деңгейлеріне жеткізбей-ақ шешу. Бұл тәсіл басқаруды икемдірек етіп, ресурстарды тиімді пайдалануға және тұрғындардың нақты қажеттіліктерін дәл ескеруге мүмкіндік береді.
Жергілікті өзін-өзі басқару органдарының негізгі түрлері
Қазіргі әлемдік тәжірибеде жергілікті өзін-өзі басқару органдарының екі негізгі түрі кең таралған:
- Жергілікті өкілді орган — әкімшілік-аумақтық бірлік тұрғындары сайлайтын, аса маңызды мәселелер бойынша шешім қабылдайтын орган.
- Атқарушы орган — әдетте күнделікті (оперативтік) басқаруды жүзеге асыратын құрылым. Кей жағдайларда оған жекелеген жалпымемлекеттік функциялар да жүктелуі мүмкін.
Жергілікті өзін-өзі басқару органдары өз құзыреті шегінде шешім қабылдайды, ал сол аумақта тұратын азаматтар қабылданған шешімдерді орындауға міндетті.
Қазақстандағы даму логикасы және басқару нысандары
Қазақстан Республикасында жергілікті және өзін-өзі басқару мемлекеттік басқарудың объектісі ретінде қарастырыла отырып, өзін-өзі басқару функцияларын кеңейту арқылы қалаларда, аудандарда және ауылдарда мемлекеттік билікті жүзеге асырудың құқықтық мүмкіндігін күшейтті.
Тиімді басқару үшін қажет
Әлеуметтік-экономикалық үдерістерді тиімді басқару экономикалық-географиялық жағдайды, шекараны, табиғи жағдай мен ресурстарды, сондай-ақ демографиялық үдерістерді ескеруді талап етеді.
Ұйымдастырылған нысан
Жергілікті өзін-өзі басқару — тұрақты тұратын аумақтық бірліктерде тарихи, ұлттық және өзге де жергілікті мүдделерді ескере отырып, билікті жүзеге асыратын ұйымдастырылған жүйе.
Жергілікті өзін-өзі басқару тұрғындар тарапынан тікелей сайлау арқылы, сондай-ақ халық топтары жинақы тұратын аумақтарды қамтитын селолық және қалалық қауымдастықтардағы сайланбалы және өзге де органдар арқылы жүзеге асырылады. Оларды ұйымдастыру және қызмет тәртібі заңмен белгіленген шекте азаматтардың өздері айқындайды. Органдардың дербестігі заңмен бекітілген өкілеттік шегінде кепілдендіріледі.
Іске асыру нысандары
Өңірлік (облыстық) деңгейде жергілікті өзін-өзі басқаруды жүзеге асырудың негізгі нысандарына мыналар жатады:
Тікелей сайлаулар
Тұрғындардың өкілдерін немесе лауазымды тұлғаларды сайлау арқылы қатысуы.
Жалпы жиналыстар
Жергілікті мәселелерді ашық талқылау және ортақ шешімге келу алаңы.
Конференциялар
Кеңейтілген өкілдік арқылы өзекті мәселелерді қарау тетігі.
Функциялар: жергілікті деңгейдегі нақты міндеттер
Жергілікті өзін-өзі басқарудың негізгі функциялары төмендегі бағыттарды қамтиды:
- Жергілікті істерді шешуге тұрғындардың қатысуын қамтамасыз ету.
- Коммуналдық меншікті және қаржылық құралдарды басқару.
- Аумақтардың дамуын қамтамасыз ету.
- Тұрғындарға әлеуметтік-мәдени, коммуналдық-тұрмыстық және басқа да қызметтер көрсету.
- Қоғамдық тәртіпті қорғау, заңдылықты қамтамасыз ету.
- Жергілікті өзін-өзі басқарудың мүдделері мен құқықтарын қорғау.
Жарғы: құқықтық негіздің өзегі
Қазақстан Республикасы Конституциясына сәйкес, әрбір жергілікті өзін-өзі басқару органы өз жарғысын қабылдайды. Жарғыны орган өз бетінше әзірлейді; қабылданғаннан кейін ол жарияланып, күшіне енеді.
Жарғыда көрсетілетін негізгі ережелер
- Органның сәйкестендіру деректері
- Атауы, құрамы, аумақ шекарасы, таңбасы.
- Қаралатын мәселелер аясы
- Жергілікті өзін-өзі басқару органына қатысты мәселелер тізбесі.
- Тұрғындардың тікелей қатысуы
- Жергілікті маңызы бар мәселелерді шешуге қатысу формалары, тәртібі және кепілдіктері.
- Құрылым және өкілеттік
- Құрылымды қалыптастыру тәртібі, орган мен лауазымды тұлғалардың өкілеттігі, өкілеттік мерзімі.
- Нормативтік құқықтық актілер
- Актілердің түрлері, қабылдау тәртібі және күшіне ену механизмі.
- Муниципалдық қызмет
- Қызметті ұйымдастыру шарттары мен тәртібі.
- Экономикалық және қаржылық негіз
- Өзін-өзі басқаруды жүзеге асырудың экономикалық және қаржылық негіздері.
- Ұйымдастыру мәселелері
- Жергілікті өзін-өзі басқаруды ұйымдастыруға қатысты өзге де ережелер.
Дереккөз: [1, 15-бет].