Оқитындар контингенті
Қазақстан Республикасын әлемдік қоғамдастық нарықтық экономикасы бар мемлекет ретінде таныды. Тәуелсіздіктің қысқа тарихи кезеңінде еліміз әлемдік қоғамдастыққа ықпалдаса отырып, экономикада айтарлықтай өсімге қол жеткізді. Осы үдерістер аясында қоғамдық даму деңгейінің, елдің экономикалық қуаты мен ұлттық қауіпсіздігінің маңызды өлшемі ретінде білім беру жүйесінің және адам ресурстарының рөлі күшейе түсуде.
Қоғамдық қатынастардағы өзгерістер білім беруге жаңа талап қояды: ұтқыр болу, жаңа тарихи кезеңнің болмысына сай әрекет ету және экономиканың даму қажеттіліктеріне жауап беру. Жедел өзгеретін әлем мен ақпарат ағынының өсуі жағдайында іргелі пәндік білім міндетті болғанымен, ол білім берудің жалғыз мақсаты бола алмайды.
Негізгі назар: «білім үстемдігінен» құзыреттілікке
Бұрынғы басымдық
Білім, білік және дағдылар жиынтығын игеруге (фактологиялық білімнің басымдығына) бағдарлану.
Қазіргі сұраныс
Ақпаратты өз бетінше табу, талдау, құрылымдау және тиімді қолдану қабілетін дамыту; қоғам өміріне жауапты әрі шығармашылықпен қатысуға даярлау.
Жүйелік мәселелер және басқару
Қазақстандық білім беру жүйесі бірқатар бағыттарда ескірген әдіснамалық базаға, құрылым мен мазмұнға сүйеніп дамуын жалғастырып келеді. Білім мазмұны көбіне фактологиялық сипатта қалып, оқушыларды құзыретті, жауапты және шығармашылық тұрғыдан қоғам өміріне қатыстыруға толық бағдарланбаған.
Басқарудағы олқылықтар
Өңірлік деңгейде білім беруді басқарудың біріздендірілген жүйесінің болмауы және білім бөлімдеріндегі мамандар штаттарының жеткіліксіздігі басқарудың тиімділігін төмендетеді.
Оқыту ұзақтығы мен бағалау
Шетелдік тәжірибе оқытуды 12–13 жылға дейін ұзартуды, жоғары сатыда оқу жетістіктерін және кәсіби оқытуды сыртқы бағалау жүйесін енгізуді қарастырады.
Құрылымдық сәйкессіздік
Пәндік көзқарасқа негізделген стандарттар оқушының өмірлік жолын таңдауы мен кәсіби бағдарын нақтылауына әрдайым оң ықпал ете бермейді.
Мектептер желісі және демографиялық өзгерістер
Елде мектептер санының көбеюімен қатар, демографиялық және көші-қон үдерістеріне байланысты кейбір өңірлерде оқушылар саны азайып, шағын жинақталған мектептердің үлесі артты.
Кесте 1 — Мектептер саны және оқушылар контингенті
2007–2011 оқу жылдары бойынша деректер
| Оқу жылы | Мектептер саны | Оқитындар контингенті |
|---|---|---|
| 2007–2008 | 8109 | 3043,3 |
| 2008–2009 | 8171 | 3019,5 |
| 2009–2010 | 8164 | 3095,6 |
| 2010–2011 | 8260 | 3026,2 |
Шағын жинақталған мектептер (ШЖМ)
Республикада 4272 ШЖМ жұмыс істейді (мектептердің 52%-ы). Онда 429,1 мың бала оқиды (контингенттің 14,1%-ы).
Қаржылық жүктеме
ШЖМ-де бір оқушыны оқыту шығыны қалыпты мектепке қарағанда өңірге байланысты 30–100%-ға жоғары.
Тасымалдау
Мектептердің елді мекендерден шалғай орналасуына байланысты 37 мың баланы тасымалдау ұйымдастырылған.
Оқыту тілдері және педагог кадрлар
Мектептердің тілдік бейіні
- 3687 мектеп (44,6%) — қазақ тілінде оқытады.
- 2069 мектеп (26,1%) — қазақ және орыс тілдерінде оқытады.
- Өзбек, ұйғыр, неміс, тәжік, украин және басқа ана тілдерінде оқытатын мектептер де жұмыс істейді.
Мемлекеттік тілдегі мектептерде оқитындар үлесі өсуде: 2007 жылы 52,1% болса, қазіргі уақытта 54,8%.
Педагогтер құрамы
- Жалпы білім беретін мектептерде 270 мыңнан астам педагог еңбек етеді.
- Олардың 195,8 мыңы — жоғары білімді, 60 мыңнан астамы — кәсіптік орта білімді.
- 36,5 мың педагог — жоғары санатты, 67 мың — бірінші санатты.
- Шағын жинақталған мектептерде 64 мыңнан астам мұғалім жұмыс істейді.
Қолжетімділік, әлеуметтік қолдау және тәрбиелік орта
Оқулықтар және қамту
1–8 сыныптарға арналған жаңа буын оқулықтары оқу процесіне енгізілді; жетім балаларға, тұрмысы төмен және көпбалалы отбасыларындағы балаларға тегін беріледі. Кәсіптік мектептер мен колледждерде арнайы пәндер бойынша отандық оқулықтар енгізілуде.
Арнайы қолдау қызметтері
Мемлекеттік бағдарлама нәтижесінде психологиялық-медициналық-педагогикалық консультациялар саны 27 бірлікке артты. Бұл арнайы оқытуға мұқтаж балаларды анықтауды күшейтеді.
Интернаттар және отбасына жақын үлгілер
Республикада 614 интернат мекемесі жұмыс істейді, онда мемлекет есебінен шамамен 75 мыңға жуық бала тұрады. Сонымен бірге 5 отбасы үлгісіндегі балалар ауылы және 17 жасөспірімдер үйі ашылып, патронаттық тәрбие дамып келеді.
Кесте 2 — Мектептен тыс ұйымдар және қамту
2007–2011 оқу жылдары бойынша өсім динамикасы
| Оқу жылы | Мектептен тыс ұйымдар саны | Қамтылғандар (контингент) |
|---|---|---|
| 2007–2008 | 568 | 219126 |
| 2008–2009 | 598 | 251684 |
| 2009–2010 | 617 | 266547 |
| 2010–2011 | 629 | 291545 |
2007 жылдан бастап мектептен тыс ұйымдар саны 25 бірлікке, ал оқушыларды қамту көрсеткіші 1,6%-ға артты.
Материалдық база және оқу сапасына әсер ететін факторлар
Оқулық сапасы
Оқулық шығару тәжірибесінің, авторлық мектептердің, толыққанды сараптаманың қаржылық тетіктері мен институционалдық қолдаудың жеткіліксіздігі оқулық сапасына қатысты педагог қауымдастығының наразылығын күшейтеді.
Инфрақұрылым тапшылығы
Ескірген жабдықтарды пайдалану, заманауи оқу жиһазы мен спорт мүкәммалының (әсіресе ауылда) жетіспеуі стандарт талаптарын толық орындауға кедергі келтіреді және балалар денсаулығына теріс әсер етеді.
Нақты көрсеткіштер
- Әрбір үшінші мектепте химия, физика, биология, математика кабинеттері, мамандандырылған зертханалар немесе спорт залдары жоқ.
- 256 мектеп авариялық жағдайда.
- 2 мыңнан астам мектеп күрделі жөндеуді қажет етеді.
- Оқушы орны тапшылығы шамамен 500 мың орынды құрайды.
Оқу нәтижелері, кәсіби бағдар және инклюзия
Кәсіби таңдау
Жоғары сынып оқушыларының тек 30%-ы ғана қабілетіне сай кәсіпті саналы түрде таңдайды. Мектеп түлектерінің 70%-ында өзін-өзі бағалау деңгейі төмен және дербес өмірге дайындық жеткіліксіз.
Тестілеу нәтижелері
Кешенді тестілеу нәтижелері талапкерлердің білім деңгейі әрдайым жоғары еместігін көрсетеді: қанағаттанарлықсыз баға алғандар үлесі 5 жыл бойы 28–30% деңгейінде.
2011 жылғы ҰБТ қорытындысы бойынша түлектердің 24,2%-ы 120 балдың ішінен 40 балдық өту шегін жинай алмаған; 0,7%-ы 101–120 балл жинаған.
Инклюзивтік білім беру
120 мыңнан астам мүмкіндігі шектеулі баланың үштен бірі ғана түзеу ұйымдарында арнайы біліммен қамтылған. Нормативтік-құқықтық және бағдарламалық-әдістемелік база, кадр даярлау және қайта даярлау жүйесі жаңартуды қажет етеді. Орталықтандырылған есепке алу жүйесінің болмауы инклюзияны дамытуға кедергі келтіреді.
Педагогтерді даярлау және біліктілікті арттыру
Педагог мамандықтары бойынша базалық даярлықта оқитындар саны 167 мыңнан асады. Жылына 22 мыңнан астам мұғалім дайындайтын 34 жоғары оқу орны 19 педагогикалық мамандық бойынша жұмыс жүргізеді.
Мемлекеттік тапсырыс
2008 жылғы 5655 грант пен кредит 2011 жылы 6075-ке дейін өсті.
Курстар қамтуы
Біліктілігін арттырған мұғалімдер саны өсуде: 2009 жылы — 42784, 2010 жылы — 48157. Дегенмен заң талабы бойынша жыл сайын 54000 мұғалім оқытылуы тиіс, сондықтан қамту жеткіліксіз.
Қосымша кадрлық қажеттілік
Бейіндік сыныптарды енгізу, 2-сыныптан бастап шетел тілдері мен информатиканы оқыту, кәсіптік мектептер желісін кеңейту 28 мың педагогикалық ставканы қосымша енгізуді талап етеді.
Ақпараттандыру және АКТ: ілгерілеу мен алшақтық
Жетістіктер
- Жалпы білім беретін мектептерді 100% компьютерлендіру аяқталды.
- Орталық коммуникациялық торап құрылып, министрлік пен өңірлік департаменттер тораптарына қосылды.
- Электрондық оқулықтар мектеп пәндерінің шамамен 25%-ын қамтиды.
- Қашықтан оқытудың спутниктік арнасына 6 облыстың 717 мектебі қосылған (8,7%).
Мәселелер
- АКТ-ны дамыту және білімде қолдану қажеттіліктен баяу.
- Бір компьютерге орта есеппен 54 оқушыдан келеді (ЭЫДҰ елдерінде — 13).
- Мектептердің тек 44%-ы ғана Интернетке қосылу мүмкіндігіне ие.
Халықаралық салыстыру бойынша: 2010 жылы Финляндияда мектептердің 90%-дан астамы, 2011 жылы Эстонияда 100% Интернетке қол жеткізген; Австралия, Канада, Исландияда — 80% шамасында; Венгрияда — 58%; ЭЫДҰ елдері бойынша орташа — 52%.
12 жылдық білім беруге көшу: мақсат және күтілетін нәтижелер
Жаңа білім беру реформасы 12 жылдық оқытуға көшу арқылы шығармашылықпен дамыған тұлғаны қалыптастыруға бағытталған ұлттық үлгіні жаңартуды көздейді. Бұл қадам «жалпыға арналған білім» моделінен «өмір бойы білім алу» қағидатына көшуге және әлемдік білім беру кеңістігіне жедел ықпалдасуға қызмет етеді.
Тұжырымдамалық негіз
Қазақстан Республикасындағы 12 жылдық жалпы орта білім беру тұжырымдамасы — жүйенің мақсаттары, міндеттері, ұйымдастыру ұстанымдары мен даму бағыттарын айқындайтын негізгі құжат.
Басты мақсат
Өзінің және қоғамның мүддесінде өзін-өзі белсенді іске асыруға дайын, өзгермелі ортада өмір сүруге бейім, бәсекеге қабілетті, құзыретті, шығармашыл және білімді тұлғаны дамыту әрі қалыптастыру.
Эксперимент және мониторинг
12 жылдық білім беруді енгізуге байланысты тәжірибелік-эксперименттік жұмыстардың тиімділігі мен әлеуметтік әсерін айқындау үшін эксперименттердің барлық санаттарын қамтитын мониторинг жүргізіледі. Республикалық және өңірлік деңгейде әзірленген диагностикалық материалдар жинағы құрастырылған.
Қорытынды түйін
Білім беру жүйесінің қазіргі жай-күйі елдің әлеуметтік-экономикалық дамуымен тікелей байланысты. Негізгі міндет — мазмұнды құзыреттілікке бағыттау, басқару мен инфрақұрылымды күшейту, педагогтердің кәсіби дамуын жүйелеу, инклюзивтік білім беруді кеңейту және АКТ қолжетімділігін арттыру. Осы шаралар ғана білімнің сапасын көтеріп, Қазақстанның әлемдік білім беру кеңістігіндегі бәсекеге қабілеттілігін нығайтады.