Көне түрік дәуірі туралы қазақша реферат

Көне түрік дәуірі: тарихи және мәдени кеңістік

Көне түрік дәуірі — ежелгі ортағасырлық кезең (VI–XII ғасырлар). Бұл уақыт аралығында қазіргі Қазақстан аумағында тілдік және саяси ахуал түбегейлі өзгерді: түркітілдес тайпалар этникалық әрі саяси үстемдікке ие болды. Өзгерістердің негізгі өзегі Орталық Азия даласының шығыс бөлігінде өрбіген оқиғалармен тікелей байланысты еді.

VI ғасырдың орта шенінде түрік деп аталатын тайпалар одағының мемлекеті — Ұлы Түрік қағанаты бой көтерді. Осы кезең көне түрік өркениетінің маңызды жетістіктерімен ерекшеленеді, соның бірі — өз жазуын қалыптастыруы.

Көне түрік жазуы: пайда болуы және қолданылуы

VI–VII ғасырларда Түрік қағанатының құрамындағы Орта Азия мен Қазақстан тайпалары, сондай-ақ Төменгі Еділ бойы, Дон өңірі және Солтүстік Кавказда Хазар мемлекетін құрған батыс түрік тайпалары арасында жазу мәдениеті бұрыннан қолданылған. Түріктер әріп-белгілерді шағын ағаш тақтайшаларға түсіріп, елшілерді арнайы грамоталармен қамтамасыз ететін.

VII ғасырдың бірінші жартысында түріктер арасында соғды жазуының негізінде геометриялық сызбаларға ұқсас, бір-бірімен қосылмайтын таңбалардан тұратын жаңа жазу жүйесі қалыптасты. Бұл графика ағашқа да, тасқа да түсіруге өте қолайлы болды. Түрік қағанаты тарихының алғашқы кезеңінде-ақ соғды әріптеріне ертедегі түрік таңбаларына (рулық нышандарға) ұқсас бірнеше белгі қосылып, дербес үлгі орнықты.

Руналық жазудың ашылуы және оқылуы

Ертедегі түрік жазуы XVIII ғасырдың 20-жылдарында I Петр тұсында қызмет еткен неміс ғалымы Д. Мессершмидт және онымен бірге жүрген швед тұтқын офицері И. Страленберг тарапынан Енисей аңғарынан алғаш сипатталып табылды. Олар таңбалардың Скандинавия руникалық жазуына ұқсастығына сүйеніп, оны «руналық жазу» деп атады. Атауы дәл болмағанымен, ғылыми қолданыста орнығып қалды.

Негізгі ескерткіштердің табылған аймақтарына байланысты бұл жазу «орхон-енисей жазуы» деп те аталады. Тілі мен жазылу сипатына қарай ол ертедегі түріктердің руналық жазуы ретінде белгілі.

Ескерткіштер географиясы және негізгі нұсқалар

Руналық жазулардың ең ірі шоғыры Солтүстік Моңғолияда — негізінен Орхон, Тола және Селенга өзендері аңғарларында орналасқан. Бұл ескерткіштердің көпшілігі Екінші Түрік қағанаты (689–744) және Моңғолиядағы Ұйғыр қағанаты (745–840) дәуірінде орнатылған.

Орта Азия мен Қазақстан аумағында руналық ескерткіштерді шартты түрде екі топқа бөлуге болады: ферғаналық және жетісулық. Оларға қабір басындағы тастардағы жазулар, Талас өзені аңғарындағы Терексай қойнауындағы жартастағы мәтіндер, Жамбыл маңынан табылған керамикадағы жазулар, теңгелер мен тұрмыстық бұйымдардағы ұсақ мәтіндер мен белгілер, Талас бойындағы кен жұмыстары кезінде кездейсоқ табылған ағаш таяқшадағы жазу, сондай-ақ Шығыс Қазақстаннан табылған екі қола айнадағы руналық жазулар және Талғар қала жұртынан табылған қыш ұршықбасындағы ұсақ жазулар жатады.

Бұл ескерткіштердің басым бөлігі Батыс Түрік қағанаты мен Қарлұқ мемлекеті кезеңінде (VII–IX ғасырлар) жасалған; қола айналардағы жазулар қимақтарға тән деп қарастырылады. Ал ағаш таяқшадағы мәтіннің сипаты орхон-енисей үлгісінен өзгеше: ол Еділ, Дон бойы мен Солтүстік Кавказдағы қазбалардан табылған алтын ыдыстардағы «печенег жазуы» деп аталатын Надь-Сент-Миклош жазуларына ұқсастау. Бұл батыстық нұсқа ірі мәтіндердің аздығына байланысты әлі толық ажыратылмай келеді. Таластан табылған таяқша хазарлар мен Батыс Түрік қағанаты арасындағы ертедегі байланыстарды меңзеуі мүмкін.

Жазу жүйелерінің алмасуы және сауаттылық

Ертедегі түріктердің руна жазуы XI–XII ғасырлардан кейін қолданыстан біртіндеп шыға бастады. Орталық және Орта Азияда оны әуелі ұйғыр курсиві, ал ислам дінін қабылдаған түрік тайпалары арасында кейін араб жазуы ығыстырды.

Руналық жазумен қатар Қазақстанның оңтүстігі мен Жетісуда соғды тілі кең тарады. Ол соғды және түрік тұрғындары арасында халықаралық қарым-қатынас тілі ретінде де пайдаланылды. Сонымен бірге сирия және ұйғыр жазулары да қолданылған.

Орхон мәтіндері: тарихи құжат және әдеби мұра

Моңғолия мен Енисей өңіріндегі руналық мәтіндер — маңызды тарихи құжаттар ғана емес, сонымен бірге көркем ойлау деңгейі жоғары әдеби туындылар. Бұл тұрғыда Білге-қаған мен Күлтегіннің құрметіне арналған ең көлемді екі мәтін ерекше орын алады. Мәтіндерде автор ретінде өзге адам көрсетілгенімен, баяндау Білге-қағанның атынан беріледі.

Бұл жазулардың композициясы өте ұқсас, кей бөліктері тіпті бірдей келеді. Кіріспе жолдары бағзы замандарға жетелейді: «Жоғарыда көк, төменде қара жер жаралғанда, екеуінің арасында адам баласы пайда болған…». Одан әрі ата-бабалардың ел билеуі, төрт тараппен күрес, тәртіп орнату, мемлекеттің күшеюі баяндалады.

Одан әрі Екінші Түрік қағанатының құрылуына байланысты оқиғалар, Білге-қаған мен Күлтегіннің ерлігі баяндалады. Шешендік дәстүр мен батырлық эпосқа тән тәсілдер бұл мәтіндерді ортағасырлық түркі әдебиеті үшін теңдессіз үлгілер қатарына қосады.

Қытай өркениеті (V–X ғасырлар): ғылым, мәдениет және білім

V–VI ғасырларда Қытайда өнер, әдебиет және ғылым дами түсті. Табиғат туралы таным кеңейіп, халық емшілігі мен аспан әлеміне қатысты көптеген жаңалықтар ашылды. Ежелгі Қытайда қағаз жасау, кітап шығару, өсімдіктер құрамын зерттеп, дәрі әзірлеу ісі ерте дамығаны белгілі; халық емшілігі кейін дүние жүзіне кеңінен танылды.

Будда дінінің таралуы жаңа дүниетаным қалыптастырып, идеалистік көзқарасты күшейтті. Сонымен қатар материалистік танымның ірі өкілдерінің бірі саналатын философ Фань Чжэнь еңбектерінің маңызы атап көрсетіледі. Қытай жиһангерлері мен географтары Үндістанға және Орта Азия елдеріне сапар шегіп, жергілікті халықтардың тұрмысы туралы деректер қалдырды. 645 жылы Үндістанға барған Сюань Цзан үнді халықтарының тарихына қатысты еңбек жазған.

VIII–X ғасырларда қытай әдебиеті ерекше өрледі: Ли Бо (701–762), Ду Фу (712–770), Бо Цзюй-и (772–846) шығармалары әлемдік классика қорына енді. Жазушы Хань Юй (768–824) будда дінін сынаған еңбектер жазып, әлеуметтік теңсіздік пен адам тағдырын өз шығармаларының негізгі арқауына айналдырды. Осы кезеңде конфуцийлік ағым да күшейіп, будда және даосизм ілімдерімен қатар қоғамдық ойға елеулі ықпал етті.