Инвестицияларды бағалау әдістері мен есебі
Реферат
«Оңтүстік Жарық Транзит» ЖШС-нің есепті ұйымдастыруы және есеп саясаты
«Оңтүстік Жарық Транзит» жауапкершілігі шектеулі серіктестігінде бухгалтерлік есеп Қазақстан Республикасының 2007 жылғы 28 ақпандағы №234-III «Бухгалтерлік есеп және қаржылық есеп беру туралы» Заңына және Қаржылық есептіліктің халықаралық стандарттарына (ҚЕХС/IFRS) сәйкес жүргізіледі. Ұйымда есеп саясаты мен шоттардың жұмыс жоспары осы талаптарды негізге ала отырып қалыптастырылған.
Есеп саясатының мәні
Есеп саясаты — ұйымның бухгалтерлік есеп объектілерін жіктеу, өлшеу, тану, тіркеу және қаржылық есептілікте ашып көрсету тәртібін айқындайтын ішкі ережелер мен әдістер жүйесі. Ол ұйымның қызмет ерекшеліктеріне сай қалыптасып, есепті бірізді әрі түсінікті жүргізуге мүмкіндік береді.
Есеп саясатын қолданудағы бастапқы ұстанымдар
- Дербестік: ұйым активтері мен міндеттемелері меншік иелері, қатысушылар, инвесторлар және басқа ұйымдар активтері мен міндеттемелерінен бөлек есепке алынады.
- Толассыз қызмет: ұйым жақын болашақта қызметін тоқтатпайды және елеулі қысқартпайды деген болжам қабылданады.
- Дәйектілік: таңдалған есеп саясаты бір жылдан келесі жылдарға сабақтастықпен қолданылады.
- Есептеу әдісі: операциялар ақша түсуіне/төленуіне қарамастан, факті орын алған есепті кезеңге жатқызылады.
Есеп саясатына қойылатын талаптар
Толық тіркеу
Ұйымның шаруашылық өміріндегі барлық фактілер бухгалтерлік есепте толық әрі уақтылы көрсетілуі тиіс.
Сақтық қағидаты
Белгісіздік жағдайында активтер мен табысты асыра бағаламау, ал міндеттемелер мен шығындарды жете бағаламау үшін сақ шешім қабылданады.
Сәйкестік (айналым мен қалдық)
Әр айдың басында синтетикалық және аналитикалық шоттардағы айналым мен қалдықтардың өзара сәйкестігі, сондай-ақ қаржылық қорытынды көрсеткіштердің бас кітаптағы қалдықтармен бірдейлігі тексеріледі.
Келісу және үйлестіру
Есепті нақты жүргізу барысында салық органдарымен туындауы мүмкін айырмашылықтарды ескере отырып, есеп жүйесіндегі қажетті өзгерістерді келісу тәртібі айқындалады.
Есеп саясатын қалыптастырудың кезеңдері
-
1
Арнайы комиссия құру
Комиссия құрамына бухгалтерлермен қатар өндіріс технологиясын білетін мамандар, қаржыгерлер, құқықтық қызмет өкілдері және қажет болған жағдайда сыртқы ұйымдардың сарапшылары тартылады.
-
2
Құжаттар мен объектілерді айқындау
Есеп саясатына тән құжаттар тізбесі, қабылданатын шешімдер, нормативтік негіздер және объектілер бойынша кезеңдік жол картасы анықталады.
-
3
Әдістерді бекіту және хабарлау тәртібі
Есеп жүргізу әдістері мен ережелері бекітіледі, ал өкілетті органдармен келісу және ресми хабарлау тәртібі регламенттеледі.
Есеп саясатының негізгі объектілері
Негізгі құралдар: бағалау, қайта бағалау және тозу
Негізгі құралдарды бағалау және қайта бағалау тәсілі ұйымның активтер құнын нақтылау, тозу сомасын және салық салу базасын айқындау үшін маңызды. Қайта бағалау нәтижесінде активтердің баланстық құны өзгеріп, шығындар мен табыстарға жанама әсер етуі мүмкін.
Қайта бағалау тәсілдері
- Индекстік әдіс
- Тікелей бағалау әдісі
Тозу есептеу әдістері
- Түзу сызықты
- Өндірістік
- Жеделдетіп есептен шығару
- Қалдықты азайту және кумулятивті
Жөндеу шығындарын есептеу
- Болашақ кезең шығындарына жинақтап, кейін жалпы шығындарға ауыстыру
- Шығынды өнімнің өзіндік құнына және кезеңдік шығындарға тікелей жазу
Ескерту: қайта бағалау активтің баланстық құнын арттырса, кейінгі тозу мен кезең шығындары да өсуі мүмкін; ал құнды төмендетіп бағалау шығындарды азайтып, баланстың валютасына және салық базасына ықпал етеді.
Материалдық емес активтер (МЕА) және амортизация
МЕА бойынша пайдалы қызмет ету мерзімі әр объектінің мазмұны мен нормативтік құжаттарды ескере отырып, мамандардың қатысуымен анықталады. Егер мерзімді нақты белгілеу мүмкін болмаса, нормативке сай 10 жыл мерзім қолданылуы мүмкін.
Амортизация әдістері
- Түзу сызықты (бірқалыпты)
- Өнім көлеміне пропорционалды
Инвестицияларды бағалау және есепке алу
Қысқа мерзімді қаржылық инвестициялар
Әдетте ағымдағы құнымен бағаланып, құнды қағаздар нарығындағы бағаға сай баланстық құны жүйелі түрде түзетіледі. Мұндай түзетулер табыс пен шығынға әсер етуі мүмкін. Сонымен бірге «сатып алу құны мен ағымдағы құнның ең төменгісі» қағидаты ықтимал зиянды тануға негіз болады.
Ұзақ мерзімді қаржылық инвестициялар
Сатып алу бағасымен бағаланып, сату құны мен ағымдағы құнның ең төменгі деңгейін ескеру арқылы құнсыздану тәуекелі бақыланады. Қайта бағалау қажет болғанда, әр кезеңде жекелеген инвестициялық объектілер бойынша ағымдағы құнға келтіру мақсатымен бағалау жүргізіледі.
Тауарлы-материалдық қорлар (ТМҚ)
ТМҚ бағалау ұйымның өзіндік құнды дұрыс қалыптастыруына және табыс көрсеткіштерінің әділетті көрсетілуіне әсер етеді. Іс-тәжірибеде қорлар көбіне орташа өлшенген құн және FIFO әдістерімен бағаланады.
- Орташа өлшенген құн: қорлардың орташа бағасы есептеліп, сатылған қорлардың құны осы орташа көрсеткішпен анықталады.
- FIFO: бірінші түскен қор бірінші сатылады; ертерек алынған қорлар алдымен есептен шығарылады.
- Бөлшек сауда: тауарлар сатылғанға дейін нақты сатып алу шығындары сомасымен есептелуі мүмкін.
Өндірістік шығындар есебі және өзіндік құн калькуляциясы
Өндірістік шығындар есебі мен өнімнің өзіндік құнын калькуляциялау әдістерін таңдау ұйымның технологиялық үдерістеріне, өндіріс құрылымына және басқарушылық қажеттіліктеріне байланысты. Таңдалған әдістер шығындарды жинақтау, тарату және нәтиженің нақтылығын қамтамасыз етуге бағытталады.
Кең тараған әдістер
- Процестік
- Тапсырыстық
- Нормативтік
Бір өлшемді калькуляциялау
- Тікелей есептеу
- Коэффициенттік
- Аралас
- Нормативтік
- Шығындарды сомалау
Жанама шығындарды бөлу базасы
- Еңбек шығындарына пропорционалды
- Тікелей шығындарға пропорционалды
- Адам-сағат санына пропорционалды
- Өндіріс ерекшелігіне сай өзге базалар
Аяқталмаған өндірісті бағалау үшін шығындардың тікелей баптары бойынша, материалдар құны бойынша, нормативтік өндірістік өзіндік құн бойынша, шартты бірлік әдісі бойынша және басқа да тәсілдер қолданылуы мүмкін. Таңдалған тәсіл есепті жеңілдетуге, еңбек шығынын қысқартуға және жедел ақпарат алуға ықпал етеді.
Процестік әдіс
Біртекті өнімдер бойынша шығындарды технологиялық кезеңдерге бөліп таратуға негізделген.
Тапсырыстық әдіс
Нақты тапсырысқа жұмсалған материалдар, еңбек ақы және өндірістік үстеме шығындарды шығарылған өніммен сәйкестендіруге бағытталған.
Нормативтік әдіс
Шығындарды нормалау, жоспарлау және нормадан ауытқуларды талдау арқылы басқаруға мүмкіндік береді. Бұл тәсіл ұйымның мақсаттарына жетуге бағытталған басқарушылық шешімдерді негіздеуді күшейтеді.
Алашақтар мен берешектер (дебиторлық/кредиторлық) есебі
Бұл бағытта күмәнді қарыздардың тәуекелін бағалау және резерв қалыптастыру тәсілдері айқындалуы мүмкін. Тәжірибеде қолданылатын тәсілдер:
- Күмәнді қарыздар резервін қалыптастыру
- Сату/жұмыс/қызмет көлеміне қарай пайыздық әдіс
- Қарыздың өтеу мерзіміне қарай (aging) пайыздық әдіс
Пайыздық тәсілдер әдетте өткен кезеңдердегі төлем тәртібін талдауға, сенімсіз қарыздар үлесін бағалауға және болашақтағы ықтимал шығындарды алдын ала тануға мүмкіндік береді.
Еңбек ақы есебі
Еңбек ақы бойынша есеп саясаты ұйымдағы еңбекті ұйымдастыру ерекшеліктерін толық қамтуы тиіс: төлем түрлері мен жүйесі, есеп айырысу тәртібі, өндірістік ауытқулар (тоқтап қалу, ақау), сыйақылар, қосымша төлемдер, жеңілдікті сағаттар, демалыс төлемі, артық уақыттағы еңбек ақы, жәрдемақылар және т.б.
Сондай-ақ еңбек ақы есебі бойынша қолданылатын шоттар мен субшоттар, демалыс ақысын төлеу резервін қалыптастыру, бастапқы құжаттарды рәсімдеу және сақтау талаптары бекітіледі.
Ақша қаражатының есебі
- Кассалық операцияларды жүргізу тәртібі
- Шетел валютасындағы ақша есебін жүргізу тәртібі
- Дүкендердегі ақша қозғалысын есепке алу
- Дербес баланс жасамайтын сату орындарындағы есеп
- Филиалдардағы ақша қозғалысын есепке алу
- Касса қалдығын түгендеу мерзімі мен әдістері
Табыстар мен шығыстар
Есеп саясатында негізгі қызметтен түсетін табыстар мен негізгі қызметке жатпайтын табыстарды тану тәртібі, сондай-ақ табыс пен шығынды есепке алу шоттарының жүргізілуі көрсетіледі. Бұған жалпы және әкімшілік шығындар, өткізу (сату) шығындары, олардың құрамы мен баптары кіреді.
Есеп жүргізу саясатының қағидаттары
Есептеу
Кірістер мен шығыстар ақша қозғалысына емес, олардың пайда болуына қарай танылады және қаржылық есептілікте көрсетіледі.
Толассыз қызмет
Ұйым таяу болашақта қызметін жалғастырады, тоқтату немесе елеулі қысқарту ниеті де, қажеттілігі де жоқ деп қарастырылады.
Түсініктілік және мәнділік
Ақпарат пайдаланушыларға түсінікті болып, шешім қабылдауға әсер ететіндей дәрежеде елеулі болуы керек.
Маңыздылық
Елеулі ақпараттың ашылмауы немесе бұрмалануы пайдаланушылардың экономикалық шешімдеріне әсер етуі мүмкін болса, ол міндетті түрде ашып көрсетіледі.
Сенімділік және бейтараптық
Ақпарат елеулі қате мен бұрмалаудан ада болып, алдын ала көзделген нәтижеге «икемделмей», бейтарап ұсынылуы тиіс.
Сақтық және толықтық
Белгісіздік жағдайында сақ бағалау қолданылады; сенімділік үшін қаржы есептемесіндегі деректер толық қамтылуы тиіс.
Салыстырмалылық және дәйектілік
Бір кезеңнен келесі кезеңге салыстыру мүмкіндігі сақталады; саясат бірізді қолданылады, ал өзгерістер мен олардың салдары ашып көрсетіледі.
Әділетті әрі тура көрініс
Қаржылық есептер ұйымның қаржы жағдайын, қызмет нәтижелерін және ақша ағымдарын әділетті әрі тура көрсетуі тиіс.
Жауапкершілік және ашып көрсету
Есеп жүргізу саясатын қалыптастыру — маңызды әрі жауапты рәсім. Бұл үшін жауапкершілік субъект басшысына жүктеледі. Есеп саясаты қаржылық есептілікке қоса берілетін түсіндірме жазбада бірінші кезекте ашып көрсетілуі тиіс. Егер есеп беру кезеңдерінде саясат өзгерсе, өзгерістердің себептері көрсетіліп, ал елеулі қаржылық немесе материалдық салдар туындаса, оның ықпалына бағалау беріледі.
Есеп саясаты бухгалтерлік есеп стандарттарымен ұсынылатын балама тәсілдерді жоққа шығармай, ұйым жағдайын ескере отырып, таңдалған тәсілдерді негіздеу және оларды есеп жүргізудің әрі қаржылық есептілікті тапсырудың базасы ретінде қабылдау арқылы тұжырымдалады.
Қаржылық есептілікті әзірлеудің тұжырымдамалық негіздемесі
Тұжырымдамалық негіздеме қаржылық есептілікті әзірлеу мен тапсырудың негізінде жатқан ұғымдарды айқындайды және пайдаланушыларға ұсынылатын ақпараттың сапалық сипаттамаларын біріздендіруге бағытталады. Ол бухгалтерлік есеп стандарттарын дамыту мен қайта қарау кезінде, сондай-ақ есеп пен есептілік жүйесін ғылыми-әдістемелік тұрғыдан талдауда маңызды бағдар қызметін атқарады.
Мәтін редакциялық өңдеуден өтті: орфография, тыныс белгілері және стиль біріздендірілді; мазмұн сақталып, құрылым оқылымды ету үшін реттелді.