Позитивизм философиясы
Қазіргі батыс философиясының контексті
ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХІ ғасырдың басындағы АҚШ философиясы және Батыс Еуропа философиясы қазіргі батыс философиясының кең аясында қарастырылады. Бұл дәуір рухани және материалдық дамуға үлес қосқан, философиялық мәдениетті терең идеалдармен байытуды мақсат еткен ойшылдардың дәуірі болды.
Басты бағыттар
Осы кезеңде феноменология, позитивизм, сыни рационализм, прагматизм, постпозитивизм, неокантианство, экзистенциализм, персонализм, структурализм, постмодернизм сияқты бағыттар айрықша көрініс тапты.
Феноменология
Негізгі ұстаным
Феноменология философиялық сананы «сірескен» натурализмнен азат етіп, рефлексивтік сананың өзіндік әрекетін және ондағы мазмұндардың бастауларын талдауға ұмтылады. Танымның негізгі қайнарын адам өмірі мен мәдениетінен іздейді.
Негізін салушы
Бұл бағыт неміс философы Э. Гуссерль (1859–1938) еңбектерінен бастау алады. Оның ойынша, феноменология — қатаң ғылыми философия: әлемді «таза мән» күйінде, идеалды болмыс ретінде сипаттайтын сана феномендерін зерттеу.
Феноменологиялық редукция
Гуссерльдің әдіснамалық өзегі — көп сатылы «феноменологиялық редукция». Бұл тәсіл арқылы біз қажетсіз алғышарттарды «жақшаға алып», қоршаған әлем туралы қалыптасқан көзқарастарды, ғылыми теорияларды, тіпті зерттеліп отырған «өмір сүру» туралы сұрақтың өзін де уақытша шетке ысырамыз.
Нәтижесінде біз «реалдылыққа» үйреншікті қатынастан босап, сананың шеңберінде «заттың өзіне» қайта ораламыз. Бұл редукция негіздеу мен идеализациялау тәсілдерін де қамтып, феноменологияны «сипаттамалық ғылым» ретінде бекітеді.
Интенционалдылық
«Таза» сананы бөліп көрсету арқылы сананың жалпы мәнін түсінуге болады. Сананың басты сипаты — оның әрдайым бір нәрсеге бағытталуы, яғни интенционалдылығы.
Позитивизм
Жалпы сипаттама
Позитивизм — шынайы (позитивті) білімнің негізі ретінде арнайы ғылымдарды және олардың синтезін мойындайтын бағыт. Философия «ерекше ғылым» ретінде ақиқатты өздігінен іздеуге міндетті емес; оның қызметі — ғылыми білімді жүйелеу және жіктеу.
I форма: О. Конт
ХІХ ғасырдың 30–40 жылдарында қалыптасты. Негізін салушы — О. Конт (1798–1857). Конт бойынша, ғылымның міндеті «неге?» деп түсіндіру емес, «қалай?» деп сипаттау. Осы талап орындалғанда ғана білім позитивті саналады.
II форма: эмпириокритицизм
ХІХ–ХХ ғасырлар тоғысында пайда болды. Өкілдері: Э. Мах (1838–1916), Р. Авенариус (1843–1896). Негізгі мақсаты — таным процесінің моделін құрастыру және әдісті метафизикалық қосындылардан «тазарту».
Мах үшін түйсік — «әлем элементі», ал ғылыми әдіс осы элементтерді үнемді түрде ұйымдастыру ретінде ұғынылады.
III форма: неопозитивизм
ХХ ғасырда өрістеді. Өкілдері: М. Шлик, Р. Карнап, Г. Рейхенбах, Л. Витгенштейн.
Неопозитивистер философияны ақиқат туралы ілім немесе таным теориясы емес, табиғи және жасанды тілдерді логикалық талдау ретінде түсіндіреді. Осыдан «логикалық позитивизм» атауы орнықты.
Прагматизм
Негізгі тезис
Прагматизм білімнің құндылығын оның практикалық нәтижелілігімен өлшейді. Бұл бағыттың ірі өкілдері — америкалық философтар: Ч. Пирс (1839–1914), У. Джемс (1862–1910), Дж. Дьюи (1859–1952).
Ақиқат өлшемі
Пирс бойынша, объект туралы ұғымға сол объектінің әрекетінен туындайтын тәжірибелік салдарларды талдау арқылы жетеміз. Білім үнемі аяқталмаған, болжаулы сипатта болуы мүмкін; ал ақиқат — білім дамуына қайшы келмейтін айқындық. Практикадағы пайдалы нәтиже ақиқаттың сенімді белгісі ретінде қарастырылады.
У. Джемс: философияның бағыты
Джемс философияны болмыстың «алғашқы бастамасын» іздеуден емес, өмірде үнемі кездесетін мәселелерді шешуге жарайтын жалпы әдісті қалыптастырудан бастау керек деп санайды. Таным объектілері өмірлік мәселелерді шешу процесінде қалыптасады.
Дж. Дьюи: «инструментализм»
Дьюи үшін философияның түйінді ұғымы — тәсіл. Оның міндеті — өмірлік тәжірибені, алдымен әлеуметтік болмысты ұйымдастыру, адамдардың өмірін жақсартуға қызмет ету. Ақыл мен ғылыми метод прагматикалық талпыныстарға құрал (инструмент) болуы тиіс.
Идеялар мен теориялардың ақиқаттылығы олардың практикалық мақсаттарға жетуде беретін пайдалы «жемісімен» бағаланады.
Қоғамдық ықпал
Прагматизм қағидалары америкалықтардың күнделікті практикасына, қоғамдық өміріне және белгілі дәрежеде саяси мәдениетіне де ықпал етті.
Постпозитивизм
Неопозитивизмнен кейінгі бұрылыс
ХХ ғасырдың 50-жылдарының соңы мен 60-жылдарының басында неопозитивизм ғылыми зерттеулердің нақты тәжірибесінен алшақтай бастады. Оның орнына «төртінші позитивизм» деп те аталатын постпозитивизм қалыптасып, философияның ғылымдағы, қоғамдағы және зерттеу методындағы рөлін қайта пайымдауға кірісті.
Негізгі мәселелер мен өкілдер
Ірі өкілдері: К. Поппер, И. Лакатос, Т. Кун. Оларды ғылыми білімнің динамикасы, жаңа теориялардың пайда болуы мен қабылдануы, бәсекелес концепцияларды салыстыру және таңдаудың критерийлері, сондай-ақ ғылымның әлеуметтік-мәдени шарттылығы қызықтырды.
Кумулятивизмнен бас тарту
Постпозитивизм ғылыми дамуды тек «жинақтала беретін» (кумулятивті) процесс деп қарастыруды жеткіліксіз санайды. Ғылым тарихында революциялық қайта құрылулар болады: бұрын қабылданған теориялар ғана емес, әдістер мен фактілерді түсіндіру тәсілдері де қайта қаралады.
Теория мен фактінің байланысы
Эмпирикалық және теориялық білім өзара тәуелді: фактіні «тағайындау» үшін де теория қажет. Сондықтан фактілер белгілі бір кезеңде теорияға тәуелді түрде анықталады.
Сыни рационализм
Бағдары
Сыни рационализм «таза» рационалистік модельді жасап шығаруға тырысатын және кез келген тұжырымды сынауға дайын бағыт. Ол ғылыми танымның методологиясын дамытуға елеулі үлес қосты.
К. Поппер және фальсификация
Негізін салушы — К. Поппер (1902–1988). Ол ғылыми заңдарды тек бақылаудан немесе аналитикалық пайымдаудан шығарып алу мүмкін емес деп есептеді. Сондықтан ғылымға фальсификация принципі қажет: орныққан тұжырымдарды ықтимал терістеу арқылы олардың ғылыми мәртебесін тексеру.
Ғылым — үздіксіз сын және өзгеріс
Поппер үшін фальсификация тек эмпирикалық тексеру емес, ғылыми білім мазмұнына тұрақты сыни талдау жүргізудің мәдениеті. Ғылым әрдайым динамикалық процесс ретінде қарастырылады.
Бұл дәстүрдің өрістеуіне Т. Кун, И. Лакатос, П. Фейерабенд те өз ықпалын тигізді.
Неокантианство
Тарихи орны
Неокантианство ХІХ ғасырдың соңғы ширегі мен ХХ ғасырдың алғашқы ширегінде кең тарады. Оның өзегі — И. Кант философиясын жаңа жағдайда қайта талдау, философияны ғылымның сыни теориясы ретінде түсіндіру және таным методтарын зерделеу.
Екі мектеп
- Марбург мектебі: Г. Коген (1842–1918), П. Наторп (1854–1924), Э. Кассирер (1874–1945). Трансцендентальдық методты дамытуға және ғылыми танымды психологизмнен арылтуға ұмтылды.
- Баден (Фрейбург) мектебі: В. Виндельбанд (1848–1945), Г. Риккерт (1863–1936). Таным методологиясымен қатар құндылықтар (аксиология) мәселесіне басымдық берді.
Құндылықтар туралы түсінік
Баден мектебінің ойынша, философия — құндылықтар мен нормалар туралы ілім. Риккерт құндылықтарды субъект пен объектіден «тысқары» тұратын, трансцендентальдық маңызға ие ерекше өлшем ретінде қарастырды.
Экзистенциализм
Бағыт және тармақтар
Экзистенциализм ХХ ғасырдың басында пайда болып, болмысты субъект пен объектінің тікелей ажырамас тұтастығы ретінде түсіндіруге ұмтылған иррационалистік бағыт. Ол діни және атеистік экзистенциализмге бөлінеді.
Діни өкілдері: К. Ясперс (1883–1969), Г. Марсель (1889–1973). Атеистік өкілдері: М. Хайдеггер (1889–1976), Ж.-П. Сартр (1905–1980), А. Камю (1913–1960).
Экзистенция ұғымы
«Экзистенция» (лат. existentia) — өмір сүру, тіршілік. Бұл ұғым адамның әлемге ашықтығын, «бөгдеге» қарай бағытталуын білдіреді. Діни экзистенциализмде «бөгде» — Құдай; атеистік бағытта — «ештеңелік», яғни адам өзін өз еркіндігі арқылы жасайды.
Таңдау және жауапкершілік
Адам үнемі таңдау алдында тұрады. Таңдау еркіндікті жүзеге асырады, бірақ сонымен бірге ауыр жауапкершілікті де жүктейді: адам өзін ғана емес, өз әрекеті арқылы әлеммен және басқалармен қатынасын да қалыптастырады.
Шекаралық жағдайлар
Экзистенция жиі қорқыныш, экзистенциалды үрей ретінде көрінеді. Ясперс мұндай күйлерді «шекаралық жағдайлар» деп сипаттайды: өлімді түсіну, қасірет, күрес, тәуелділік, кінәлілік сияқты тәжірибелер адамды өзін-өзі ұғынуға мәжбүр етеді.
Камю үшін ең негізгі философиялық мәселе — адамның суицид туралы сұрақты алға қоюы, яғни өмірдің мәнін тікелей тексеретін түйін.
Персонализм
Негізгі идея
Персонализм тұлғаны алғашқы шығармашылық шындық және ең жоғары рухани құндылық деп таниды, ал әлемді Құдайдың — жоғарғы Тұлғаның — шығармашылық белсенділігінің көрінісі ретінде түсіндіретін теистік бағыт.
Нұсқалары мен өкілдері
- Француз персонализмі: Э. Мунье (1905–1950), Ж. Лекруа.
- Американ персонализмі: Б. П. Боун (1847–1910), Р. Флюэллинг (1871–1966), Э. Брайтмен (1881–1953).
Тұлға, мораль және коммуникация
Персонализмде негізгі зерттеу пәні — адамның шығармашылық субъективтілігі. Адам әрдайым тұлға (персона) ретінде түсіндіріледі; оның мәні рухани әлемімен байланысты. Тарих пен қоғам тұлғалық дамумен алға жылжиды.
Негізгі мәселелер қатарында еркіндік пен адамгершілік тәрбиесі бар. Тұлға басқа адамдармен белсенді сұхбат пен қатынас арқылы қалыптасады; сондықтан коммуникацияның әлемді өзгертуге қатысудың шарты ретіндегі маңызы ерекше аталады.
Структурализм
Мақсаты
Структурализм әлеуметтік нақтылықтың және адамның ойлау жүйесінің әмбебап құрылымдарын айқындау арқылы жалпы тұжырымдар жасауға ұмтылады. Өкілдері ретінде К. Леви-Стросс, Ж. Лакан, М. Фуко, Л. Альтюссер аталады.
Құрылымдық тәсіл
Құрылымдық тәсілдің өзегі — зерттелетін құбылыстар өзгерсе де, олардың астарындағы құрылымдық қатынастар белгілі бір тұрақтылықты сақтайды деген идея.
Леви-Стросс және миф логикасы
К. Леви-Стросс әртүрлі халықтардың аңыздары мен мифтерін зерттей отырып, кейбір мифтердің әлемнің алшақ аймақтарында ұқсас құрылымда қайталанатынын байқады. Бұдан ол мифологиялық ойлау белгілі бір логикаға бағынады деген қорытынды жасады.
ХХ ғасырдың 40-жылдарынан бастап структурализм лингвистикада, антропологияда, психологияда, социологияда кең қолданылып, кейін философиядағы әмбебап тәсіл ретінде де танылды.
Фрейдизм және неофрейдизм
Психоанализдің философиялық ықпалы
Фрейдизм және неофрейдизм — ХХ ғасырдың 20-жылдарында Австрияда басталып, кейін Еуропа мен Америкада кең тараған психоаналитикалық ойлау дәстүрі. Оның эмпирикалық базасы — психоанализ.
З. Фрейд: психиканың құрылымы және конфликт
Фрейд бастапқыда психоанализді невроздарды түсіндіру және емдеу ілімі ретінде дамытты, кейін оны сана мен санасыздықтың қатынасын, санасыздықтың заңдылықтарын зерттейтін теория деңгейіне көтерді.
Психиканы түсіндіру үшін ол үш құрамды атап көрсетеді: Мен (Эго), Жоғарғы Мен (Суперэго) және Ол (Ид). Негізгі шиеленіс санасыз құмарлыққа (либидоға) ұмтылыс пен шындық принципі арасындағы қақтығыстар арқылы көрінеді.
Неофрейдизм: әлеуметтік өлшем
Неофрейдистер заманауи батыс қоғамын сынай отырып, адамның даралығын жоғалтуы, сыртқы дүниеден және өзінен жаттануы, қоғамдық және жеке мүдде арасындағы қайшылықтардың терең себептерін талдауға ұмтылды.
К. Г. Юнг және ұжымдық санасыздық
Юнг инстинктерді тек биологиялық емес, символикалық мәнге ие құбылыс ретінде түсіндірді. Ол «ұжымдық санасыздық» ұғымын енгізіп, оны барлық халықтарға ортақ адамзаттық тәжірибенің терең қабаты деп сипаттады. Бұл қабат мифологияда, эпоста, діни сенімдерде орнығып, түс көру арқылы да көрінуі мүмкін.
А. Адлер: толымсыздық және компенсация
Адлер тұлғаның мінез-құлық мотивтерін түсіну үшін оның ұмтылыстарын, санасыз «өмірлік жоспарын» және соңғы мақсатын ашу қажет деді. Адам өмір қиындықтарын және өзіне сенімсіздігін жеңуге тырысқанда, шығармашылық әлеуетін белсендіреді.
Ол «толымсыздық сезімі» идеясын атап, оны еңсеру жолындағы компенсация және аса компенсация механизмдерін талдады: кейде дәл осы процесс көрнекті қабілеттердің және ерекше жетістіктердің қозғаушысына айналуы мүмкін.
Э. Фромм: синтезге ұмтылыс
Неофрейдизмнің ірі өкілдерінің бірі — Э. Фромм (1900–1980). Ол психоанализді марксизм және экзистенциализм идеяларымен ұштастыруға талпынды. Бұл мәтіндегі баяндау осы тұста үзіледі, бірақ бағыттың жалпы логикасы Фроммның адамды қоғамдық қатынастар мен мәдени құрылымдар аясында түсіндіруге басымдық бергенін көрсетеді.