Төзімділік түрлері
Мемлекеттік қызмет жүйесінің жаңғыруы және жаңа талаптар
Қазақстан Республикасы мемлекеттік қызметі жүйесін дамыту тәуелсіздік жылдарында мемлекеттің рөлінің өзгеруімен, саяси жүйенің, экономиканың және қоғамдық қатынастардың қалыптасуымен, сондай-ақ мемлекеттік басқаруды оңтайландыру үрдістерімен тығыз байланысты.
Қазақстанның әлемдегі бәсекеге қабілетті 50 елдің қатарына кіру міндеті қойылған кезеңде мемлекеттік қызметшінің төзімділігін (толеранттылығын) арттыру мемлекеттік маңызы бар өзекті мәселе ретінде айқындалды. Мемлекет бәсекеге қабілетті болуы үшін оның әрбір мекемесі, әрбір ұйымы және сол ұйымдарда еңбек ететін әрбір маманның қызметі де сапалы әрі бәсекелі болуы қажет.
Негізгі ой
Мемлекеттік саясатты тікелей жүзеге асыратын тұлғалар — мемлекеттік қызметшілер. Сондықтан олардың төзімділігі қоғамдық тұрақтылық пен мемлекет беделінің маңызды тірегі болып табылады.
Стратегиялық негіз: кәсіби мемлекет және кадр саясаты
1997 жылы қабылданған ұзақ мерзімді басымдықтарды айқындаған «Қазақстан–2030» стратегиясы кәсіби үкімет құру идеясын мемлекеттік дамудың маңызды бағыты ретінде бекітті. Онда нарықтық экономикасы орныққан, тұрақты саяси жүйесі бар, ашық әрі толерантты қоғам қалыптастыру Қазақстанның ұзақ мерзімді басымдықтары ретінде көрсетілді.
1999 жылы қабылданған «Қазақстан Республикасының мемлекеттік қызмет туралы» Заңы мемлекеттік қызметтің кәсіби әрі тиімді жүйесін және бірыңғай кадр саясатын қалыптастыруға бағытталған жаңа тәсілді енгізді. Заң мемлекеттік қызмет қағидаттарын бекітіп, лауазымдардың сатылылығын айқындауға, құқықтық мәртебені нақтылауға, әлеуметтік кепілдіктерді белгілеуге және сыбайлас жемқорлыққа қарсы шектеулерді енгізуге мүмкіндік берді.
Институционалдану
1999 жылғы заң қазіргі заманғы мемлекеттік қызмет жүйесін қалыптастырудың бастауына айналды.
Құқықтық айқындық
Қызмет қатынастары реттеліп, мәртебе мен кепілдіктер жүйеленді.
Әдеп пен шектеулер
Сыбайлас жемқорлыққа қарсы шектеулер енгізіліп, кәсібилікке талап күшейді.
Қоғамдық өзгерістер мен бәсекелестіктің күшеюі жағдайында мемлекеттік қызметшіге қойылатын талаптар да кеңейді: енді тек біліктілік қана емес, сонымен бірге моральдық-психологиялық қасиеттер де маңызды өлшемге айналды. Сол қасиеттердің өзегінде — төзімділік тұр.
Төзімділік ұғымы және оның қоғамдағы көрінісі
Қазақстандағы төзімділік көбіне сенім, өзара құрмет, ниеттестік және мәдениетаралық үндесу арқылы көрініс табады. Оның негізінде құндылықтар бірлігі, мүмкіндіктер теңдігі, дәстүр мен патриоттық сезімдердің өзара байланысы жатыр. Осы факторлар тәуелсіздік жылдарында этностық алауыздықтың кең ауқымды көріністеріне жол бермеуге ықпал етті.
Декларациядағы түсініктеме
Төзімділік — мәдениеттердің көптүрлілігін, адамның өзіндік ерекшелігін білдіру нысандары мен көріністерін құрметтеу, қабылдау және түсіну.
Жасөспірімдер арасында төзімділік пен ұлтаралық мәдениетті тәрбиелеуде сапалы білім мен ашық қарым-қатынас ерекше рөл атқарады. Ал мемлекеттік қызметшілер ортасында төзімділік пен ұлтаралық мәдениетті қалыптастыру ұлттық тәрбиемен, соның ішінде ғасырлар бойы дамыған қазақ мәдениеті мен жалпыұлттық құндылықтармен сабақтасады.
Төзімділіктің жиі аталатын түрлері
- Шыдамдылық (қиындыққа төзу) нысанындағы төзімділік
- Бейімделу қабілеті
- Орнықтылық (тұрақтылық)
- Жол беру
- Қабылдау
- Түсіністік
Терминдер мен дәстүрлердегі айырмашылық
Батыстық дәстүрде төзімділік көбіне екі субъект арасындағы өзара бейтараптық пен жеке тұлға құқықтарын құрметтеу қағидатына сүйенеді.
Ресейлік зерттеулерде (2002) төзімділік — келіспеушілік жағдайында әртүрлілікке шыдауға ерікті келісу, өзін-өзі шектеу және әдейі араласпаудың белсенді ұстанымы ретінде сипатталады.
«Толеранттылық» ұғымы (лат. tolerantia) — өзге пікірге, сенімге, мінез-құлыққа, салт-дәстүр мен мәдениетке кішіпейілділікпен қарау; ол плюрализм және адам құқығы қағидаттарымен тығыз байланысты демократиялық принцип.
Көпұлтты қоғамдағы өзектілік: бірлік, келісім және алдын алу
Қазақстан — көпұлтты мемлекет. Елімізде материалдық және рухани мәдениетінің ерекшеліктері бар 130-дан астам этнос өкілдері өмір сүреді. Бұл жағдай полиэтникалық қоғамда ұлтаралық қатынастардағы толеранттылықтың өзектілігін арттырады: белгілі бір этностың мәдениеті мен тілі ерікті-еріксіз көршілес этностардың мәдениетімен әрі тілімен өзара ықпалдасады.
Үш ықтимал ахуал
Әртүрлі ұлт өкілдерінің арақатынасында жиі үш жағдай байқалады: ынтымақтастық, бейтараптылық, алауыздық. Алауыздық қақтығысқа, ал бейтараптылық салқын қарым-қатынас пен енжарлыққа ұласуы мүмкін. Тарихи тәжірибе ұлтаралық келіспеушіліктің мемлекет ішіндегі тұрақтылыққа және өңірлік қауіпсіздікке тікелей қауіп төндіретінін көрсетеді.
Әлеуметтік зерттеулерде адамгершілік пен гуманизмнің үш деңгейі айтылады: жоғары деңгей — ізгілік қатынастардың санада орнығып, іс-әрекеттен айқын көрінуі; орта деңгей — белгілі мәселелерде мейірімділік танытып, басқа жағдайларда тар шеңберде қалу; төменгі деңгей — алакөздік, іштарлық, қаскөй мінез және ұлтшылдыққа бейімділік.
Ұлтаралық қатынастар мәдениеті өздігінен қалыптаспайды. Ол үшін мемлекеттің, қоғамдық институттардың, қозғалыстардың және ұлттық мәдени орталықтардың жүйелі, күнделікті жұмысы қажет. Осындай еңбек жоқ жерде ұлттық келісім әлсіреп, шиеленіс қаупі күшейеді.
Мемлекеттік қызметші тұлғасы: кәсібилікпен қатар мінез-құлық мәдениеті
Мемлекеттік қызметші тұлғасын қалыптастыру — күрделі әрі көпқырлы әлеуметтік үдеріс. Реформалар кезеңінде бұл үдеріс әсіресе айқын көрінеді: мемлекеттік аппараттан қоғам тек тиімділік пен ашықтықты ғана емес, сонымен бірге әдеп пен жауапкершілікті, диалогқа қабілеттілікті күтеді.
Мінез-құлыққа қойылатын базалық талаптар
- Шыдамдылық, төзімділік, сабырлылық
- Өз қатесін мойындай алу
- Басқаларға құрмет көрсете білу
- Кеңпейілділік таныту
Рухани-адамгершілік қасиеттер
- Кешірімділік және аяушылық
- Жұмсақ мінезділік, көңіл білдіре білу
- Еркін әрі салауатты қарым-қатынас құра білу
- Тұрақтылық және татуласуға дайын болу
Осы қасиеттер нығайған сайын мемлекеттік қызметтің мәртебесі артып, көрсетілетін қызметтердің сапасы да жоғарылайды.
Қазақстандық патриотизм және ұлтаралық қатынастар мәдениеті
Тәуелсіз Қазақстан жағдайында барлық этностардың ортақ сана-сезімін біріктіретін жалпыұлттық патриотизм идеясының қалыптасуы маңызды. Оның өзегі — Қазақстанды осы жерде өмір сүретін барлық халықтың ортақ Отаны ретінде сезіну.
Қазақстан халқының бірлігі мен келісімін нығайтуда Қазақстан халқы Ассамблеясының орны ерекше: ол қоғамдық келісімнің тұрақты алаңы ретінде кеңесші-консультативтік қызмет атқарып, қоғамдағы үнқатысу мәдениетін қалыптастыруға ықпал етеді.
Ұлтаралық қатынастар мәдениетінің өзегі
- Халықтардың тең құқықтылығы
- Өзара сыйластық пен өзара көмек
- Гуманизм және азаматтық жауапкершілік
- Ұлттық мүдде мен өзге халықтардың мүдделерін үйлестіре білу
Ұлтаралық қатынастар саласындағы толеранттылық — тек қатар өмір сүруге мүмкіндік беру ғана емес. Ең бастысы — өзгенің құндылықтары мен қызығушылықтарын мойындауға және құрметтеуге дайын болу, өзгенің пікірін ескере отырып, өзара әрекеттестікті ұйымдастыру.
Мемлекеттік қызметтің практикалық үлесі: келісім инфрақұрылымы
Қазіргі кезеңде мемлекеттік қызметшілер Қазақстан халқы бірлігін және толеранттылықты нығайтуға бағытталған жүйелі бастамаларды жүзеге асырып келеді. Атап айтқанда, азаматтық қоғамның саяси әріптестігіне арналған жалпыұлттық инфрақұрылымды қалыптастыру тұжырымдамалары әзірленіп, өңірлік пікірталас клубтарының отырыстарын өткізу бойынша әдістемелік ұсынымдар жасалды.
Этносаралық және конфессияаралық қатынастар саласындағы жұмысты күшейту үшін ұлтаралық тұрақтылық пен қоғамдық келісімді нығайтуға бағытталған идеологиялық және саяси-бұқаралық жұмыс тұжырымдамалары, сондай-ақ саяси-бұқаралық жұмысты жетілдіру жөніндегі ұсынымдар дайындалып, тәжірибеде қолдануға жолданды.
Мемлекеттік қызметшілер мәдениетінің қағидаттары
Іс-әрекет бірлігі
Өзара көмек пен ауызбірлікті күшейтуге бағытталған үйлесімді жұмыс.
Достық ынтымақтастық
Халықтар мен мемлекеттер арасындағы сенім мен серіктестікті қолдау.
Егемендік пен мүддені құрметтеу
Ұлттық мүдде, тәуелсіздік және теңқұқылық қағидаттарын сақтау.
Демократиялық және жалпыұлттық бірлік
Ортақ құндылықтарға сүйенген қоғамдық келісімді нығайту.
Ұлтаралық қарым-қатынас мәдениеті танымдық, саяси, реттеушілік, тәрбиелік, құндылықты-нормативтік, үлгілік-өнегелік, болжамдық және коммуникациялық қызметтерді де қамтиды. Осы қызметтер жүйелі іске асқанда ғана қоғамдағы келісім тұрақты сипат алады.