Айырбас құнының дербес формасы
Ақшаның пайда болуы: тауар өндірісінің табиғи нәтижесі
Ақша ежелгі заманда пайда болды. Ол тауар өндірісінің дамуындағы қажетті шарт әрі соның нәтижесі болып табылады. Тауар — бұл сату немесе айырбастау үшін жасалған еңбек өнімі. Адам еңбегінің өнімі белгілі бір қоғамдық қатынастарды туындата отырып, тауар формасын қабылдайды.
Заттардың тауарға айналуы — ақшаның пайда болуының объективті алғышарттары. Алайда кез келген зат тауар бола бермейді: егер тұтыну құны өз сатып алушысын таппаса немесе қоғам тарапынан мойындалмаса, оны өндіруге кеткен еңбек уақыты рәсуа болады. Мұндай бұйым тауарлық формаға ие емес, өйткені оның қоғамға қажеттілігі шамалы.
Негізгі ұғымдар
Тұтыну құны
Тауардың нақты қажеттілікті өтеу қабілеті; қоғам мойындаған жағдайда ғана мәні бар.
Айырбас құны
Тауардың өндіруші үшін басқа тауарларға айырбасталу мүмкіндігі ретінде көрінетін қыры.
«Айырбас құны тауарлардың өзінен бөлініп шыққан және олармен бірге өз бетінше өмір сүретін тауар — ол ақша».
Тауар мен ақшаның айырбас процесіндегі байланысы
Әрбір ерекше тауар міндетті түрде тұтыну құны ретінде көрінеді, ал оның құны бастапқыда жасырын болады. Тауарлар мен ақша — бір тауар формасының нақты қарама-қарсы жақтары. Айырбас процесінде олар бірін-бірі «тауып», өзара ауысады.
Құн формаларының эволюциясы
1) Жай (кездейсоқ) айырбас
Алғашқы қауымдық құрылыс кезеңінде бір тауардың екінші тауарға айырбасталуы арқылы құнның жай немесе кездейсоқ формалары қолданылды.
2) Толық (кең көлемді) құн формасы
Тауар өндірісі ұлғайған сайын кездейсоқ айырбас жиілей түсті. Жалпы тауар массасының ішінен ең жиі айырбасталатын тауар бөлініп, құнның жай формасы толық формаға өте бастады.
3) Жалпы құндық форма → ақша формасы
Уақыт өте келе жалпы эквивалент рөлі нақты бір тауарға бірден бекітілмесе де, бірқатар тауарлар бұл қызметті ұзақ атқарып келді. Біртіндеп жалпы құндық эквивалент рөлі белгілі бір тауарға тұрақтап, ол тауар «ақша» деп атала бастады. Сөйтіп, құнның жалпы құндық формасы ақша формасына айналды.
Тарихи ақша түрлері: әр қоғам өз эквивалентін таңдады
Тауар айналысының тарихи-эволюциялық дамуында жалпы құндық эквиваленттің қызметін әртүрлі тауарлар атқарды. Әрбір тауарлы шаруашылық уклад өз эквивалентін алға тартты.
Мал — айырбас құралы
Еңбек бөлінісінің ірі кезеңінде мал бағушылардың бөлініп шығуына байланысты мал айырбас құралына айналды: шалғынды аймақтарда — жылқы, сиыр, қой; шөл және шөлейтте — түйе; тундрада — бұғы жалпы эквивалент қызметін атқарды.
Тілдік іздер: ақша атауларының төркіні
- Латынның «pecunia» (ақша) сөзі «pecus» (мал) сөзінен тараған.
- Үнділердегі «рупия» атауы «рупа» (мал) сөзімен байланыстырылып түсіндіріледі.
- «Капитал» ұғымының шығуы да малмен ұштасады: көне герман тілінде ол мал басының көптігін, демек байлықты білдірген.
Жүн — солтүстіктегі айналыс құралы
Солтүстік халықтары айырбас құралы ретінде ең алдымен жүнді қолданды. Ежелгі скандинавтар әртүрлі тауарларды сатып алуда құстар мен аңдардың тері-жүнін пайдаланған.
Бақалшақ ақша — ең тұрақты тауар ақша формаларының бірі
Жылы теңіз жағалауын мекендеген тайпалар айналыс құралы ретінде бақалшақ ақшаларды қолданды. Түймедей ақшыл-қызғылт бақалшақ «кари» кең тарады. Бақалшақ ақша тауар ақшалардың ең тұрақты формаларының бірі болып, біздің күндерімізге дейін айтарлықтай өзгеріссіз жетті.
Ақшаның мәні: жалпыға бірдей эквивалент
Ақша тауардан дамығанымен, тауар болып қала береді — бірақ ол ерекше тауар, яғни жалпыға бірдей эквивалент. Ақшада барлық басқа тауарлардың құны бейнеленеді және оның делдалдық қатысуымен тауар өндірушілер арасында еңбек өнімдерінің айырбасы үздіксіз жүзеге асады.
Неге бұл рөл алтынға бекітілді?
Жалпыға бірдей эквивалент рөлі тарихи түрде алтынға бекітілді. Алтынның басқа тауарлардың құндылығын бейнелеу қасиеті — оның табиғи қасиеті емес. К. Маркс айтқандай: «Табиғат ақшаны жаратпайды. Алтынға бұл қасиет қоғаммен берілген».
Сапалық артықшылық
Бөлінуі оңай, әдемі, бұзылмайды, тот баспайды; тек «патша арағында» (2/3 тұз қышқылы және 1/3 азот қышқылы) ериді.
Жоғары құн
Қорының салыстырмалы аздығы және өндіруге кететін еңбек шығындарының жоғары болуы алтынды құнды етеді.
Қолданылу аясы
Электроникадан бастап зергерлік іске дейін кең қолданылады: жұқа қабат түрінде де, құйма күйінде де кездеседі.
Алтын өндірісі және Қазақстан
Алтын өндіру қиын әрі көп капиталды қажет етеді. Қазақстанда 160 алтын кен орны бар, соның ішінде 70-тен астамы жұмыс істеп тұр.
Ақша — тарихи дамитын экономикалық категория
Ақша — өндіріс пен бөлу процестерінде адамдар арасындағы белгілі бір экономикалық қатынастарды көрсететін, тарихи даму үстіндегі экономикалық категория. Экономикалық категория ретінде ақшаның мәні үш қасиеттің бірлігі арқылы көрінеді.
Ақшаның үш негізгі қасиеті
- Жалпыға тікелей айырбасталу — кез келген тауарға айырбастала алатын әмбебап мүмкіндік.
- Айырбас құнының дербес формасы — құнның тауардан бөлініп, дербес түрде көрінуі.
- Еңбектің сыртқы заттық өлшемі — қоғамдық еңбектің нәтижесін өлшеуге мүмкіндік беретін материалдық форма.