Әлеуметтік таптар
Қазақстандағы тұтынушы мінез-құлқының қалыптасуы
Қазақстанның нарықтық экономикаға өтуі адамдардың әлеуметтік жағдайына ғана емес, тауарлар мен қызметтерді таңдауына да ықпал етті. Тұтынушы мінез-құлқында психологиялық және тұлғалық өзгерістер күшейіп, қоғам табыс деңгейіне қарай жіктеле бастады. Соның нәтижесінде қазақстандықтардың өмір сүру жағдайы мен өмір салты едәуір өзгерді.
Негізгі өзгерістер
- Тұтынушы таңдауы еркіндігі артты, ақпаратқа қолжетімділік кеңейді.
- Сегменттеу күшейді: талғам, дәстүр, мәдениет және төлем қабілеті бойынша айырмашылықтар айқындалды.
- Сұраныс пен ұсыныс қатынасы өзгерді: көптеген нарықтарда ұсыныс сұраныстан жоғары бола бастады.
Маркетинг үшін маңызы
Тұтынушы мінез-құлқы нарықтағы тауарлармен толығу деңгейіне қарай өзгеріп отырады. Сондықтан маркетологтар аудиторияны жүйелі түрде зерттеп, жарнама, бағалау, ынталандыру және коммуникация тәсілдерін нақты сегменттерге бейімдеуі қажет.
Нақты сұрақ: тұтынушы нені, қашан және қай жерден сатып алады — бұл өндіріс пен ұсыныс құрылымын да айқындайды.
Нарықтық орта және ақпараттың рөлі
Нарықтық экономикаға дейін республика халқы тауар тапшылығын жиі сезінді: сұраныс көбіне ұсыныстан жоғары болды, ал ассортимент шектеулі еді. Қазіргі кезеңде нарық конъюнктурасы жедел өзгеріп, көптеген категорияларда тауар ұсынысы сұраныстан асып түсті.
Сатып алушылардың тауар таңдау еркіндігі жарнама, бұқаралық ақпарат құралдары және интернет арқылы ақпараттанудың артуына байланысты күшейді. Осыған орай нарық зерттеушілері сатып алу туралы шешім қабылдауға әсер ететін факторларды — әлеуметтік, психологиялық, мәдени және экономикалық ықпалдарды — терең талдайды.
Сегменттер көптүрлілігі
Тұтыну тауарлары нарығы көптеген сегменттерге бөлінеді: талап, талғам, дәстүр, мәдени ерекшелік және төлем қабілеті сұранысты шектейді әрі бағыттайды.
Әлеуметтік құрылымның өзгеруі
Қоғамның әлеуметтік құрылымы қарқынды дамып, әлеуметтік топтар көбейді. Бұл жаңа қажеттіліктер мен жаңа тұтынушылық үлгілердің пайда болуына ықпал етеді.
Сатушының ықпалы
Сатушы тек қабылдауға әсер етпей, сатып алу туралы шешімге де ықпал етеді. Сондықтан тұтынушының тауарды қалай қабылдайтынын зерттеу — сатып алу актісіне оң әсер етудің маңызды шарты.
Мәдениет және көпұлтты орта
Мәдениет — адамның мінез-құлқына ең терең әсер ететін факторлардың бірі. Ол әлеуметтік нормалар жүйесімен, рухани құндылықтармен, тұлғаның санасымен және ұстанымдарымен тығыз байланысты. Қазіргі зерттеулер индустриялық-техникалық прогреспен қатар мәдениетке бағдарланған тенденцияның да күшеюін көрсетеді: қоғамда материалдық қажеттіліктен бөлек, адамның рухани байлығы мен шығармашылық дамуына көбірек мән беріле бастайды.
Қазақстан Еуропа мен Азияның тоғысында орналасқан, елде 130-дан астам ұлт өкілі тұрады. Бұл жағдай өмір салтына да, сатып алу тәжірибесіне де ықпал етеді. Егемендік ұлттық сананы көтеріп, дінге, тарихқа және мәдениетке назардың артуына жол ашты.
Күнделікті тұтынудағы мәдени ықпал
Қазақстанда жергілікті мәдениетпен қатар орыс, ұйғыр, корей және татар мәдениеттерінің ықпалы сезіледі. Әсіресе тамақтандыру саласында корей және ұйғыр қосалқы мәдениетінің әсері айқын: мерекелік дастархандарда дәстүрлі ұлттық тағамдармен бірге ұйғырдың мантысы мен лағманы, корейдің ащы салаттары сияқты тағамдар жиі кездеседі.
Еуразиялық мәдениет идеясы
Ғалымдардың пайымдауынша, Қазақстанның әлеуметтік-мәдени дамуының маңызды парадигмаларының бірі — еуразиялық мәдениет идеясы.
Постмодернизмнің белгілері
Қазіргі мәдени кеңістікте постмодернизмнің де ықпалы байқалады: элитарлық және бұқаралық мәдениеттің жақындасуы, плюрализм, стильдердің араласуы және әлеуметтік-саяси нақтылыққа ұмтылыс тұтынушы құндылықтарына әсер етеді.
Әлеуметтік таптар және орта таптың қалыптасуы
Әлеуметтік таптар — қоғам ішінде сатылық тәртіппен орналасқан салыстырмалы тұрақты топтар. Қазақстанда халықтың білімі, табысы және жұмыспен қамтылуы жөнінде толық деректер жеткіліксіз болғандықтан, әлеуметтік жіктеудің бірізді үлгісі қалыптаспаған. Дегенмен, шартты түрде қоғамды жоғары, орта және төмен таптарға бөлуге болады.
Жоғары тап
Бұл топқа бұрынғы партия номенклатурасынан шыққан ірі меншік иелері мен кәсіпкерлер, сайлау органдарының мүшелері, әкімдер, ірі бизнес өкілдері, банкирлер және басқа да ықпалды тұлғалар жатады.
Орта тап
Нарықтық экономикада орта тап көбіне меншік иелері мен жалдамалы қызметкерлерден құралады. Кейбір зерттеулер Қазақстанда айына 1000–1500 АҚШ доллары көлемінде табыс табатын кәсіпкерлер, орта және шағын бизнес өкілдері, заңгерлер, банк қызметкерлері секілді топтардың жұқа қабаты қалыптасып келе жатқанын көрсетеді.
Төменгі тап
Халықтың едәуір бөлігі табыс деңгейі төмен топтарға шоғырланған. Бұл құрылым Қазақстан және көптеген ТМД елдері үшін пирамида тәрізді үлгіге жақын.
Әлемдік үлгілермен салыстыру
Әлемдік тәжірибеде көптеген елдердің әлеуметтік құрылымы орта таптың басымдығымен сипатталады, ал орта таптың мүддесін қолдау экономикалық өсудің маңызды негіздерінің бірі саналады. Жалпы үлгілер бойынша «орта тап» жан басына шаққандағы жылдық табысы 12 мың АҚШ долларынан асатын халықтың 30–40%-ын қамтиды.
«Дамыған» елдердің құрылымы жиі «лимон» тәрізді сипатталады: орта бөлігі кең, ал жоғары және кедей топтармен түйісетін аймақтары салыстырмалы тар. Қазақстанда және бірқатар ТМД елдерінде үлгі көбіне пирамидаға ұқсайды: халықтың негізгі бөлігі төменгі қабатта шоғырланады.
Зерттеу деректері: «Эксперт Консалт» бағалауы
Орта таптың құрылымын және отандық тұтынушылардың өмір салтын нақтылау мақсатымен қазақстандық «Эксперт Консалт» фирмасының мамандары зерттеу жүргізген. Талдау төрт фактор тобы бойынша қарастырылған: құндылық бағдар (өз күшіне сену немесе патернализмге бейімдік), тұтынушылық және кәсіптік мінез-құлықтың икемділігі, тұтыну құрылымы және табыс деңгейі.
Негізгі қорытындылар
- Орта тап: 870 мың отбасы немесе 2,6 млн-нан астам адам (шамамен 17,6%).
- Олардың жартысынан көбі жоғары білімді.
- Жан басына шаққандағы айлық табыс 150$-дан жоғары.
- Орта тап үлесіне барлық тұтынудың 50%-дан астамы тиесілі.
Ішкі топшалар
Төменгі орта тап: жан басына шаққандағы айлық табысы 150–250$ шамасындағы отбасылар. Үлесі — халықтың 12,3%.
Құрамына көбіне орта буын басшылары мен менеджерлер, алдыңғы қатарлы мамандар, түрлі саладағы кәсіби қызметкерлер, жоғары жалақы алатын жұмысшылар мен қызметкерлер кіреді.
Жоғары орта тап: жылдық жиынтық табысы 9000–15000$ аралығындағы отбасылар. Үлесі — 5,3%.
Бұл топта жоғары буын басшылары мен түрлі деңгейдегі топ-менеджерлер көбірек кездеседі; олар табысын өсіріп, әлеуметтік мәртебесін көтеруге ұмтылады.
Тұтыну мысалы: автомобиль нарығы
Бай адамдардың табысы мен шығындары туралы объективті деректер шектеулі болғандықтан, тұтыну құрылымын салыстыруда орта тап пен төменгі тап шығындарын қатар қарастыруға тура келеді. Ұзақ мерзімді пайдалану тауарлары ішінде автомобиль нарығы (жылжымайтын мүліктен кейін) сыйымды әрі жылдам дамитын сегменттердің бірі.
Қазақстанда жеке меншікте шамамен бір миллионға жуық жеңіл автомобиль тіркелген, олардың 80%-ы ТМД елдерінде шығарылған. Орта таптың төменгі және орта бөлігі көбіне бұрын қолданылған Toyota, Mazda, Honda, Daewoo маркаларына бейім. Ал жан басына шаққандағы табысы шамамен 350$ болатын отбасылар Volkswagen, Audi, Nissan, BMW, Mercedes сияқты маркаларға көбірек көңіл бөледі.
Тұтынушылар құқығы және консьюмеризмнің дамуы
Дамыған елдерде тұтынушы құқығының қорғалуы — жоғары деңгейдегі қоғамдық стандарт. Бұл өз құқығын қорғауға бағытталған тұтынушылар қозғалысының (консьюмеризмнің) дамуымен тығыз байланысты. Қазақстанда да қоршаған ортаның ластануы, тауар сапасы мен қауіпсіздігінің төмендеуі сияқты мәселелердің әсерінен консьюмеризм біртіндеп дами бастады.
Импортты ырықтандыру, жеке сектордың кеңеюі, нарықтың сапасыз тауарлармен толығу қаупі, сондай-ақ көптеген кәсіпкерлердің іскерлік практикаға жеткілікті дайын болмауы — тауар қауіпсіздігі мен сапасын қамтамасыз етуге қатысты проблемаларды күшейтті. Осыған байланысты елде тұтынушы құқығын қорғау қоғамдары мен бірлестіктері құрылып, жұмыс істей бастады.
Негізгі мақсат
Тұтынушылар ұйымдарының басты мақсаты — сапалы тауарларды тұтынуда азаматтардың мүддесін қорғау, сондай-ақ өнім туралы толық әрі нақты ақпарат алу құқығын қолдау.
Қазіргі жағдай
Бүгінде Қазақстанда тұтынушылар құқығын қорғайтын 100-ден астам қоғамдық ұйым қалыптасқан.