Ресей Федерациясының заңдарында бекітілген неке шартының құқықтық түсінігін қарастыру
Неке шарты: ұғымы және құқықтық мәні
Неке шарты көптеген елдердің құқық жүйесінде бұрыннан белгілі. Бұқаралық ақпарат құралдарында атақты ажырасу істері жиі айтылады, оның басты себебі — көп мөлшердегі мүліктің дәл неке шартына сүйене отырып бөлінуі.
Қазақстан Республикасының «Неке (ерлі-зайыптылық) және отбасы туралы» заңнамасы бойынша неке шарты — некеге тұрушылардың немесе ерлі-зайыптылардың некедегі әрі (немесе) ол бұзылған кездегі мүліктік құқықтары мен міндеттерін айқындайтын келісім. Ресей Федерациясының Отбасы кодексінде де ұқсас анықтама беріледі: неке шарты — ерлі-зайыптылардың некедегі және ол бұзылған жағдайда мүліктік құқықтары мен міндеттерін айқындайтын келісім.
Қазақстан
Неке шарты мүліктік құқықтар мен міндеттерді реттеуге бағытталады; жазбаша түрде жасалып, нотариатта куәландырылады.
Ресей
Неке шарты міндетті түрде нотариат куәландырған жазбаша құжат болуы тиіс; талап сақталмаса, шарт жарамсыз деп танылуы мүмкін.
Неке жасы және оны төмендету тәртібі
Қазақстанда жалпы ереже бойынша неке жасы 18 жас болып белгіленген. Дегенмен, заңда көзделген негіздер болған жағдайда неке жасын төмендетуге жол беріледі. Ол үшін некеге тұруға ниет білдірушілер (немесе олардың ата-аналары, қорғаншылары/қамқоршылары) дәлелді себептерді растайтын құжаттармен бірге өтініш береді.
Маңызды талаптар
- Неке жасын төмендету, әдетте, некеге тұрушылардың және кәмелетке толмаған адамның ата-анасының (немесе оларды алмастыратын тұлғалардың) келісімімен жүзеге асады.
- 14–18 жас аралығындағы кәмелетке толмағандар мәміле жасау үшін ата-анасының немесе қамқоршысының рұқсатын алуы мүмкін.
Әлемдік тәжірибеде неке жасы әртүрлі: кей елдерде төменгі шек 12–21 жас аралығында өзгереді. Мәселен, тарихи деректерде Испания, Швеция, Швейцария, АҚШ сияқты елдерде әйелдер мен ерлер үшін әртүрлі шектер көрсетілген. Бұл салыстырулар ұлттық құқықтағы тәсілдердің әркелкілігін байқатады.
Жастар ұғымы
Қазақстанда 14–29 жас аралығы жастар санатына жатады. «Жас отбасы» ұғымы да осы межеге байланысты анықталады: ерлі-зайыптылардың екеуі де 29 жасқа толмаған немесе 29 жасқа толмаған ата-ананың біреуі баланы тәрбиелейтін толық емес отбасы.
Халықаралық стандарт
БҰҰ-ның «Некеге тұруға келісім беру, неке жасы және некені тіркеу туралы» Конвенциясы некені тіркеудің міндеттілігін және ең төмен неке жасына жетпеген адаммен некеге тұруға (ерекше негіздерден басқа) жол берілмейтінін бекітеді.
Некені тіркеу: мерзімдер, ерекше жағдайлар және бас тартуды даулау
Некені қию әдетте азаматтық хал актілерін жазу органдарына өтініш берілген күннен бастап бір ай өткен соң жүргізіледі. Дәлелді себептер болған жағдайда бұл мерзім қысқартылуы немесе ұзартылуы мүмкін (ұзарту да, әдетте, бір айдан аспайды).
Ерекше мән-жайлар
Жүктілік, бала тууы, бір тараптың өміріне тікелей қауіп төнуі сияқты ерекше жағдайларда неке өтініш берілген күні тіркелуі мүмкін.
АХАЖ органдарының некені тіркеуден бас тартуына некеге тұруға тілек білдіруші адамдардың бірі немесе екеуі де сотқа шағымдана алады.
Некеге тұруға жол берілмейтін кей жағдайлар
- Жақын туыстар арасында (аға-іні, апалы-сіңлі), сондай-ақ бала асырап алушылар мен асырап алынғандар арасында.
- Сот әрекет қабілетсіз деп таныған тұлғалар некеге тұра алмайды (психикалық ауру немесе ақыл-есі кемістігі салдарынан).
Тегі (фамилия) туралы
Неке қию кезінде жұбайлар біреуінің тегін ортақ тег ретінде таңдай алады, әрқайсысы өз тегін сақтай алады немесе тегтерді қосарлап қолдана алады. Егер жұбайлардың кемінде біреуінің некеге дейінгі тегі қосарланған болса, тегтерді қосарлауға жол берілмейді.
Неке шарты қалай жасалады: форма, күшіне енуі, тараптар
Неке шарты ерікті түрде жасалады. Тараптар ретінде некеге тұрушылар да, ерлі-зайыптылар да қатыса алады. Жалпы талап бойынша олардың әрекет қабілеттілігі болуы тиіс.
Форма
Тек жазбаша түрде жасалып, міндетті түрде нотариатта куәландырылады.
Күшіне енуі
Егер неке тіркелгенге дейін жасалса, шарт неке мемлекеттік тіркелген күннен бастап күшіне енеді.
Тараптардың қатысуы
Шартқа қол қою және нотариаттық куәландыру кезінде тараптардың жеке қатысуы маңызды; өкіл арқылы жасауға жол берілмейді.
Ресей құқықтық тәсілінде неке шарты мәміле ретінде қарастырылады. Қазақстанда да азаматтық құқық логикасына сай, шарт азаматтық құқықтар мен міндеттерді белгілеуге, өзгертуге немесе тоқтатуға бағытталған ерікті әрекет ретінде мәміле белгілерін қамтиды.
Нотариустың рөлі және шарттың жарамсыздығы
Нотариаттық куәландыру неке шартының заң талаптарына сәйкестігін бекітетін негізгі кепілдердің бірі. Нотариус, әдетте, шарттың мазмұнын түсіндіреді, құқықтық салдарын нақтылайды және тараптардың еркін білдіруіне сыртқы қысымның жоқтығына мән береді.
Жарамсыздыққа әкелуі мүмкін жағдайлар
- Алдау, зорлық, қорқыту немесе өзге де мәжбүрлеу арқылы жасалуы.
- Нотариаттық тәртіптің сақталмауы (жазбаша нысанның, куәландырудың болмауы).
- Бір тараптың екіншісін тым қолайсыз жағдайға қалдыратын теңгерімсіз талаптар.
Кейбір деректерде нотариаттық куәландыру үшін төлем мөлшері көрсетіледі (мемлекеттік баж/алым). Практикада нақты төлем тәртібі қолданыстағы салық және нотариат туралы заңнамаға сәйкес айқындалады.
Неке шарты нені реттейді: режимдер және практикалық мысал
Егер неке шарты жасалмаса, ерлі-зайыптылардың мүліктік қатынастары заңда белгіленген жалпы режим бойынша реттеледі. Кәсіпкерліктің дамуына байланысты ажырасу кезінде мүлікті бөлу мәселесі өзектірек бола түсті: мысалы, отбасының бір мүшесі бизнеске инвестиция құйса, екіншісі үй шаруасын жүргізіп, балаларға қараса, ортақ мүліктің үлесін айқындау даулы мәселеге айналуы мүмкін.
Шарт арқылы қандай режимдерді белгілеуге болады
- Ерлі-зайыптылардың барлық мүлкіне ортақ, үлестік немесе бөлектелген меншік режимін орнату.
- Белгілі бір мүлік түрлеріне (мысалы, тұрғын үй, автокөлік, бизнес үлесі) жеке ережелер белгілеу.
- Қолда бар мүлікке де, болашақта пайда болатын мүлікке де қатысты тәртіпті көрсету.
Практикалық мысал: тәуекелді алдын ала бөлу
Егер жұбайлардың бірі кәсіпкер болып, банкроттық тәуекелі жоғары салада жұмыс істесе, екінші жұбай ортақ мүліктің толық тәркіленуінен қауіптенуі мүмкін. Мұндайда шарт арқылы белгілі бір активтердің нақты кімге тиесілі екенін алдын ала айқындап, тәуекелді құқықтық тұрғыдан шектеуге талпыныс жасалады.
Шарттағы құқықтар мен міндеттер белгілі бір мерзіммен шектелуі немесе нақты жағдайлардың туындауына/туындамауына байланысты қойылуы мүмкін. Мәселен, отбасылық шығындарды көтеру тәртібі табыс деңгейіне қарай бөлінуі ықтимал.
Неке шартына қандай талаптарды енгізуге болмайды
Заң неке шартында тек мүліктік қатынастарды реттеуге басымдық береді және бірқатар шектеулерді нақты бекітеді. Бұл шектеулер отбасы құқығының негізгі қағидаттарын қорғауға бағытталған.
Тыйым салынатын ережелер
- Құқық қабілеттілігін немесе әрекет қабілеттілігін шектеу (мысалы, адамның өз мүлкін иеліктен шығаруға негізгі құқығын жою).
- Құқықты қорғау үшін сотқа жүгіну құқығын шектеу.
- Ерлі-зайыптылардың мүліктік емес жеке қатынастарын реттеу (мысалы, ажырасқанда текті міндеттеп өзгерту).
Балалар және әлеуметтік қорғаныс
- Балаларға қатысты құқықтар мен міндеттерді неке шартымен реттеу (ата-аналық құқықты шектеу/айыру сияқты мәселелер тек сот тәртібімен шешіледі).
- Еңбекке қабілетсіз, мұқтаж жұбайдың асырау қаражатын алу құқығын шектеу.
- Ерлі-зайыптылардың біреуін өте қолайсыз жағдайда қалдыратын талаптарды енгізу.
Отбасы құқығының негізгі қағидаттарына қайшы келетін талаптар жарамсыз деп танылуы мүмкін. Олардың қатарына ерлі-зайыптылар теңдігі, отбасылық мәселелерді өзара келісіммен шешу, балалардың мүддесін қорғау, сондай-ақ кемсітушілікке тыйым салу қағидаттары жатады.
Балалардың мүлкі және кредиторларды хабардар ету міндеті
Ерлі-зайыптылардың некелік өмір барысында жинақтаған қаражаты кәмелетке толмаған балалардың атына рәсімделсе, ол мүлік балаларға тиесілі деп есептеледі және мүлікті бөлу кезінде есепке алынбайды. Сондықтан неке шарты жасалғанда ерлі-зайыптылардың мүлкін балалардың мүлкінен нақты ажырату маңызды.
Кредиторларды қорғау
Әр жұбай өз кредиторын неке шартын жасау, өзгерту немесе бұзу туралы алдын ала хабардар етуге міндетті. Бұл талап кредиторлардың құқықтарын қорғауға бағытталған: борышкер жұбай мүлкін асығыс түрде екінші жұбайына аударып, кредиторды қарызды өндіріп алу мүмкіндігінен айырмауы тиіс.
Неге неке шарты Қазақстанда сирек жасалады
Қазақстанда неке шартының кең таралмауына бірнеше себеп әсер етеді. Олардың қатарында құқықтық мәдениет, дәстүр, сондай-ақ шарттың «сенімсіздік белгісі» ретінде қабылдануы бар. Кей отбасылар оны жанжалға себеп болады деп санайды, ал кейбірі неке қатынастарын заңның өзі жеткілікті реттейді деп есептейді.
Жиі кездесетін уәждер
- Заңның өзі ерлі-зайыптылар қатынастарын егжей-тегжейлі реттейді деп қабылдау.
- Психологиялық тосқауыл: бір тарап шарт ұсынса, екінші тарап оны сенімсіздік ретінде түсінуі мүмкін.
- Шарттың мәні көбіне айтарлықтай активтері бар адамдар үшін жоғарырақ болуы (пәтер, автокөлік, капитал, бизнес үлестері).
- Дәстүр және діни-мәдени түсініктердің әсері: отбасылық қатынастарды шартпен реттеу әрдайым құптала бермейді.
Дегенмен неке шартының басты идеясы — ықтимал дауды «жанжал шыққан соң» емес, алдын ала құқықтық айқындық арқылы шешу. Ол мүліктік мәселелер бойынша тәуекелді басқаруға және екі тараптың да мүддесін тең дәрежеде қорғауға бағытталуы мүмкін.
Қорытынды ой
Неке шарты — отбасы құқығындағы маңызды құқықтық құрал. Ол мүліктік қатынастарды келісім арқылы реттеуге мүмкіндік береді, бірақ оның мазмұны отбасы құқығының қағидаттарына қайшы келмеуі, теңгерімді болуы және заңмен тыйым салынған салаларға араласпауы тиіс. Шартты сауатты жасау үшін тараптардың еркі еркін білдірілуі, ал мәтін заң талаптарына сай нақтылануы қажет.